बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम् ॥
सूत्रादिकार्यमार्गेण यन्तृत्वं कारणात्मनः ।।
यदभ्यधायि प्राक्श्रुत्या तदेवानूद्य पूर्ववत् ।। १ ।।
साक्षादित्यादि याथात्म्यं भूयोऽप्यात्मन उच्यते ।।
नियम्यदेवताभेदव्याससंक्षेपवर्त्मना ।। २ ।।
चिदाभासं स्वमज्ञानं संनिपत्य तदक्षरण् ।।
कारणं सत्स्वकार्येषु नियन्तृत्वं प्रपद्यते ।। ३ ।।
सुषुप्तप्रलयावस्थप्राणात्माऽक्षरमुच्यते ।।
स ब्रह्म त्यदिति तथा श्रुतिरप्याह तत्स्फुटम् ।। ४ ।।
इत्यन्तर्याम्यवस्थायां स्थित्वैकां प्राणदेवताम् ।।
सूत्राद्यवच्छेदवशात्सर्वमेतन्नियच्छति ।। ५ ।।
नानात्वैकत्वरूपाभ्यां सा पुनः प्राणदेवता ।।
स्थिता जगदितं व्याप्य प्राणिकर्मवशादियम् ।। ६ ।।
तस्या विक्षेपसंहारौ शाकल्यः पर्यपृच्छत ।।
नियन्तव्यनियन्तृत्वसंबन्धस्य प्रसिद्धये ।। ७ ।।
देवसंख्यां स संपृष्टो निविदैव प्रपेदिवान् ।।
देवा निविदि यावन्तो वैश्वदेवस्य संश्रिताः ।। ८ ।।
तावन्त एव सोऽसुः स्याज्जगत्यस्मिंश्चराचरे ।।
आन्त्यं बहुशब्देन देवानां प्राब्रवीन्मुनिः ।। ९ ।।
त्रयस्रिशत्प्रभृत्येषां षडादिषु यथाक्रमम् ।।
संहृतिः प्रातिलोम्येन व्यूहस्त्वागणनाक्षयात् ।। १० ।।
कतम इति पृष्टोऽथ वस्वादीन्प्रत्यपद्यत ।।
वसूनप्यथ संपृष्टः सोऽग्न्यादीन्प्राब्रवीद्वसून् ।। ११ ।।
संहृतात्मप्रभेदा हि सैवैका प्राणदेवता ।।
वसुत्वमष्टधा भिन्ना विभार्ति जनिमत्स्थितौ ।। १२ ।।
वसु कर्मफलं चाऽऽहुः कर्मणः साधनं वसु ।।
यस्मात्तदेषु निहितं तस्मात्ते वसवः स्मृताः ।। १३ ।।
पुरुषे ये दश प्राणा इन्द्रियाणि सहाऽऽत्मना ।।
मनसैकादशात्रैतान्नुद्रानित्याचचक्षिरे ।। १४ ।।
रोदयन्तो द्रवन्त्येते रुदन्ति च यतस्ततः ।।
रुद्रा इत्यभिधीयन्ते प्राणा एकादशोदिताः ।। १५ ।।
आददाना यतो यन्ति मर्त्यानां स्थितिकारणम् ।।
मासाभिमानिनो देवा आदित्यास्तेन ते स्मृताः ।। १६ ।।
आयुर्वीर्यं स्मृतिं प्रज्ञां सौकुमार्यं वपुःश्रियम् ।।
आददाना यतो यन्ति तेनाऽऽदित्या अमी स्मृताः ।। १७ ।।
इन्द्रश्च देवता ज्ञेया मेघनादाभिमानिनी ।।
स्तनयित्नुरिह ज्ञेयस्तथा यज्ञः प्रजापतिः ।। १८ ।।
वीर्यं वज्रोऽशनिरिति स्तनयित्नुरिहोच्यते ।।
पशुसाधनको यस्माद्यज्ञस्तस्मात्पशुः स्मृतः ।। १९ ।।
अग्न्यादिषु यतः षट्सु यथोक्ताः सर्वदेवताः ।।
षट्संख्यामेव संयान्ति षडग्न्याद्यास्ततः स्मृताः ।। २० ।।
आधाराधेययोरैक्यात्पृथिव्यग्न्यादिषु त्रिषु ।।
त्रयो देवास्ततोऽग्न्याद्याः कृत्स्नान्तर्भावकारणात् ।। २१ ।।
अन्नं प्राणश्च देवौ द्वौ द्वयोरेष विनिर्णयः ।।
एतावन्मात्रयाथात्म्यं सर्वस्य जगतस्ततः ।। २२ ।।
योऽयं पवत इ्त्युक्तिरध्यर्धस्य विनिर्णये ।।
एकत्वात्पवमानस्य तदाहुरिति चोदना ।। २३ ।।
एकसंक्यैव नान्याऽस्ति द्विसंख्याया यतस्तातः ।।
पृष्टोऽध्यर्ध इति प्राह सोपहासमृषिः सुधीः ।। २४ ।।
वायुर्वा देवता कृत्स्ना तदन्यस्य तदात्मनः ।।
अर्धत्वं स्यात्कनीयस्त्वाद्व्याप्यस्याग्न्यादिरूपिणः ।। २५ ।।
ऋद्धिं प्रापद्यतः सर्वं वायौ सति चराचरम् ।।
तस्मादध्यर्ध इत्येवं वायुमाचक्षते बुधाः ।। २६ ।।
संख्याप्राधान्यमध्यर्धे विदग्धेन विवक्षितम् ।।
सर्वमृध्नोति यत्प्राणो तेनेति श्रुतिहृद्गतम् ।। २७ ।।
अन्नाशितृत्वसिद्ध्यर्थं यथा व्युत्पत्तिरुच्यते ।।
अन्नेनाश्नुत इत्येवमध्यर्धस्यापि योजनाा ।। २८ ।।
जनिमत्सर्वभूतानां प्राणोऽन्तर्भावहेतुतः ।।
प्राणो देवोऽत एवैकस्तस्यैव महिमा परः ।। २९ ।।
भरणात्सर्वकार्याणां प्राणो ब्रह्मेति भण्यते ।।
त्यदित्याचक्षते तस्मात्प्राणं ब्रह्म परोक्षतः ।। ३० ।।
साक्षान्निर्देशनुत्त्यर्थं कारणत्वावबुद्धये ।।
प्राणं ब्रह्म त्यदित्याद्दुः पारोक्ष्येण महाधियः ।। ३१ ।।
करणेष्वेषु सर्वेषु तथा कार्यात्मकेषु च ।।
अध्यात्मादिषु कार्त्स्न्येन तेषु तेष्ववतिष्ठते ।। ३२ ।।
अष्टधाऽतः पुनस्तस्य भेदोऽयमुपवर्ण्यते ।।
अधिकारविशेषेण पृथिवीत्यादिनाऽधुऩा ।। ३३ ।।
अनन्तभेदभिन्नस्य पुनरप्यष्टधोच्यते ।।
देवतासमुदायस्य भेदः संक्षेपलक्षणः ।। ३४ ।।
पृथिव्यायतनं यस्य तत्स्थोऽग्निर्लोक एव च ।।
तस्याऽऽलोकनहेतुः स्यादग्निर्देवस्य सर्वदा ।। ३५ ।।
मनश्च ज्योतिर्विज्ञानं संकल्पादिस्वलक्षणम् ।।
स्वरूपं वा मनोज्योतिर्यस्य देवस्य भण्यते ।। ३६ ।।
क्षितिदेहोऽग्निनयनो मनःसंकल्पसाधनः ।।
यः पृथिव्यभिमान्यत्र सर्वस्यैव परायणम् ।। ३७ ।।
आध्यात्मिकस्य सर्वस्य कार्यस्य करणस्य च ।।
परायणमवष्टम्भ आत्मनः स्यात्तथाविधम् ।। ३८ ।।
याज्ञवल्क्येह यो विद्याद्वेदितिा स्यात्स एव तु ।।
पण्डितो न त्वनेवंविद्यथा त्वं पण्डितायसे ।। ३९ ।।
इयता यदि पाण्डित्यं लभ्यते वेद तर्हि तम् ।।
शारीरः पार्थिवेंऽशेऽत्र देवोऽध्यात्माभिमानवान् ।। ४० ।।
पृथिव्येवाहमित्येवं योऽभिमानी व्यवस्थितः ।।
लोमत्वङ्भांससंघातः कार्यं तस्यायमेव तु ।। ४१ ।।
स एष देवो यः पृष्टो वद भूयोऽप्यहल्लिक ।।
यतोऽसमाप्तमेवेदं दर्शनं ते विवक्षितम् ।। ४२ ।।
तस्य का देवतेत्येनमप्राक्षीत्क्षोभितो रूषा ।।
तं प्रत्याहामृतमिति याज्ञवल्क्योऽपि देवताम् ।। ४३ ।।
यतो यो लभते सिद्धिं तस्यासावेव देवता ।।
विवक्षितेह विज्ञेयाऽमृतमित्यादिलक्षणा ।। ४४ ।।
योषिज्जाग्धस्य योन्नस्य रसः स्यात्परिणामजः ।।
मातृजस्यासृजो हेतुरमृतं सोऽत्र भण्यते ।। ४५ ।।
रसाच्छोणितनिष्पत्तिः शोणिताद्बीजसंश्रयात् ।।
शरीरं जायते साक्षाद्येन शारीर उच्यते ।। ४६ ।।
अन्येऽमृतमिदं प्राहुर्दिव्यं चान्द्रमसं पयः ।।
तत्पर्जन्यादिना जातं दार्ढ्यकृत्क्षितिदेहयोः ।। ४७ ।।
उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तमुपपादयेत् ।।
न्यायः साधारणं सर्वं विशेषस्तु प्रवक्ष्यते ।। ४८ ।।
योषित्समागमेच्छेह काम इत्यभिधीयते ।।
हृदयं बुद्धिरालोकः सर्वं तेन हि पश्यति ।। ४९ ।।
स च काममयो देवः कामभावनयाऽञ्जितः ।।
देवताऽस्य स्रियो ज्ञेयाः कामः स्रीतो हि जायते ।। ५० ।।
शुक्लादीन्यत्र रूपाणि भास्वराण्युत्तरत्र तु ।।
सावित्रः पुरुषस्तस्य चक्षुः सत्यं च देवता ।। ५१ ।।
रूपभास्करसत्येषु त्रिधैषोऽपि व्यवस्थितः ।।
पूर्ववच्चोत्तरत्रापि सर्वत्रैव त्रिधा त्रिधा ।। ५२ ।।
प्रतिश्रवणवेलायां श्रोत्रे यः संनिधीयते ।।
स त्वयेहाभिनिर्दिष्टो दिशस्तस्यापि देवता ।। ५३ ।।
अन्धकारस्तमो ज्ञेयं तथा छायामयः पुमान् ।।
मृत्युश्च देवता तस्य तमसैव मृतिर्यतः ।। ५४ ।।
रूपायतनदेवस्य प्रतिबिम्बोदयाश्रयः ।।
विशेषकार्यं प्राणोऽसुस्तस्यापीहाधिदेवता ।। ५५ ।।
सामान्याम्मयदेहस्य विशिष्टाः कार्यमस्य ताः ।।
वरुणो देवता तस्य वरुणाद्वि स जायते ।। ५६ ।।
शुक्रस्नाय्वस्थिमज्जानो भवन्ति पितृतो यतः ।।
प्रजापतित्वं पितरि तस्मादेतदिहोच्यते ।। ५७ ।।
यावत्किंचिद्विजानाति शाकल्यः सर्वमेव तत् ।।
पर्यपृच्छद्यथाशक्ति मुक्त्वा दिग्ज्ञानमात्रकम् ।। ५८ ।।
अवशिष्टं यदप्यस्य तन्मां पृच्छतु कामतः ।।
इति चेतसि संधाय याज्ञवल्क्योऽभ्यभाषत ।। ५९ ।।
अतिनिर्बन्धतो वाऽपि निषेध्योऽयं प्रमादवान् ।।
इत्येतद्धृदये कृत्वा कारुण्यात्तमथाब्रवीत् ।। ६० ।।
मय्यग्नौ शिशुवन्मोहात्प्रविशन्तं न कश्चन ।।
त्वां वारयति यत्नेन साधुब्राह्मणसंसदि ।। ६१ ।।
सर्वेषामपि नूनं त्वं हन्तव्यत्वेन संमतः ।।
अक्रत त्वां यतो विप्राः संदंशं मयि पावके ।। ६२ ।।
तस्माद्बुध्यस्व शाक्ल्य महद्भयमुपस्थितम् ।।
अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ।। ६३ ।।
विषायतेऽमृतमपि यथा पथ्यं मुमूर्षतः ।।
तथैव नाग्रहीत्सूक्तं शाकल्यः कालचोदितः ।। ६४ ।।
ब्राह्मणैर्घातयिष्यामि मां जिघांसन्तमाश्विमम् ।।
इत्युर्थं कोपकृद्वाक्यं शाकल्यो मुनिरब्रवीत् ।। ६५ ।।
अङ्गारावक्षयणोक्त्या विद्वान्किं ब्रह्म श्रेयसः ।।
अत्यवादीस्त्वमज्ञः सन्का विद्या फलिनी तव ।। ६६ ।।
दिग्विभागाधिकारेण यथोक्ता एव देवताः ।।
पञ्चधेहोपदिश्यन्ते तदेतदनुवर्ण्यते ।। ३७ ।।
का विद्या सफला साक्षात्तवेतिप्रश्नवादिनम् ।।
सदेवाः सप्रतिष्ठाश्च दिशो वेदेत्यथाब्रवीत् ।। ६८ ।।
सदेवसप्रतिष्ठादिशरीरं प्रतिजज्ञिवान् ।।
आत्मानं स मुनिः पृष्टो यतस्तं पर्यपृच्छत ।। ६९ ।।
सदेवाः सप्रतिष्ठैता दिशोऽहमितिवादिनम् ।।
प्राच्यां किंदेवतोऽसीति विदग्धस्तमपृच्छत ।। ७० ।।
पूर्वदिगात्मभूतं मां त्वं विद्ध्यादित्यादेवतम् ।।
इत्युक्ते तमृषिं भूयः स प्रतिष्ठामपृच्छत ।। ७१ ।।
सर्वरूपात्मकः सूर्यश्चक्षुष्येव प्रतिष्ठितः ।।
सर्वरूपेषु चक्षुश्च रूपाणि हृदये तथा ।। ७२ ।।
रूपारब्धमिदं चक्षू रूपाणामेव तद्गहात् ।।
अभिव्यङ्ग्यसजातीयो व्यञ्जको रूपदीपवत् ।। ७३ ।।
अशेषविषयात्मत्वं मनोबुद्ध्योर्विनिर्दिशेत् ।।
सर्वगोचरभासित्वात्तादात्म्ये तच्च युज्यते ।। ७४ ।।
एष एवानुसंधेयो न्यायो योऽयमिहोदितः ।।
वक्ष्यमाणासु सर्वासु दिक्षु प्रत्येकशः क्रमात् ।। ७५ ।।
प्राच्यां रूपोपसंहारो दिक्त्र्ये कर्मसंहृतिः ।।
ध्रुवायां संहृतिर्नाम्नो हृद्येवं सर्वसंहृतिः ।। ७६ ।।
केवलं कर्म याम्यायां प्रतीच्यां पुत्रजन्म च ।।
ज्ञानयुक्तमुदीच्यां च कर्मैवमुपसंहृतम् ।। ७७ ।।
नाम्नश्चाप्युपसंहारो ध्रुवायां हृदि वर्णितः ।।
एवं क्रमेण निःशेषं जगद्धृद्युपसंहृतम् ।। ७८ ।।
सामर्थ्याच्च मनोऽप्यत्र विज्ञेयमुपसंहृतम् ।।
रूपादिपञ्चकं यस्मात्तद्द्वारेणाऽऽश्रितं हृदि ।। ७९ ।।
निःशेषं ब्रह्मलोकान्तं संहृत्य हृदयात्मना ।।
याज्ञवल्क्यं स्थितं भूयो विदग्धः पर्यपृच्छत ।। ८० ।।
सर्वोपसंहृद्धृदयं ब्रूहि क्वेैतत्प्रतिष्ठितम् ।।
इत्युक्तोऽहँल्लिकेत्येवं संबोध्योत्तरमब्रवीत् ।। ८१ ।।
अहँल्लिकेति वचसा नाऽऽधारान्तरमुच्यते ।।
आद्युदात्तत्वलिङ्गेन ह्यभिधानं विदग्धवत् ।। ८२ ।।
प्रेतीभूतोऽसि नूनं त्वं प्रेतवद्भाषसे यतः ।।
लीयतेऽहनि रात्रौ च व्यज्यतेऽहँल्लिकस्ततः ।। ८३ ।।
मत्तः शरीरात्क्वान्यत्र मथ्येघातः प्रतिष्ठितम् ।।
अस्मदन्यत्र मन्वीथा यत्रेदं हृदयं क्वचित् ।। ८४ ।।
यद्येतद्देहतोऽन्यत्र हृदयं स्यादवस्थितम् ।।
हृद्वियुक्तं तदा देहमद्युः श्वानो मृतं ध्रुवम् ।। ८५ ।।
न त्वयं मृत इत्यस्मात्कारणादवसीयताम् ।।
वनसिंहवदेवैतद्द्वयमन्योन्यसंश्रयम् ।। ८६ ।।
नर्ते लिङ्गं शरीरस्य स्थितिः काचिदिहेष्यते ।।
न शरीरं विना लिङ्गं कस्मैचित्कर्मणे क्षमम् ।। ८७ ।।
न ह्यन्योन्यातिरेकेण संहतानां क्वचित्थितिः ।।
संहतं च प्रतीचोऽन्यज्जगदेतच्चराचरम् ।। ८८ ।।
कार्यत्वाद्दूयमप्येतद्यतो न स्वाश्रयं ततः ।।
तत्प्रतिष्ठामथाप्राक्षीच्छाकल्यो निर्णयेच्छया ।। ८९ ।।
द्वावप्येतौ ममाऽऽत्मानौ प्राण एव प्रतिष्ठितौ ।।
प्राणोऽपाने स च व्यान उदाने व्यान आश्रितः ।। ९० ।।
समाने च तथोदानः सूत्रात्मनि समाश्रितः ।।
एवमेप समानान्तः शाकल्यप्रश्ननिर्णयः ।। ९१ ।।
देहहृद्वायवोऽन्योन्यप्रतिष्ठाः संहतत्वतः ।।
प्रयुक्ताः कर्मणा पुंसां वर्तन्ते भोगसिद्धये ।। ९२ ।।
सकारणमिदं सर्वमाकाशान्तं यथोदितम् ।।
ओतं प्रोतं च यत्रेदं तदक्षरमथोच्यते ।। ९३ ।।
विहायाऽऽख्यायिकारूपं स्वेनैव वचसा श्रुतिः ।।
पुरुषार्थं समापित्सुः स एष इति चावदत् ।। ९४ ।।
प्रशासन इदं तस्थौ यस्यान्तर्यामिरूपिणः ।।
स एष नेति नेतीति मधुकाण्डेऽपि वर्णितः ।। ९५ ।।
ननु ब्रह्माधिकारत्वात्कथमात्मेत्युनूद्यते ।।
नैष दोषोऽतिरेकेण नाऽऽत्मनो ब्रह्मता यतः ।। ९६ ।।
ग्राह्यत्वं शरणं सङ्गो भयं चाज्ञानकारणम् ।।
तदत्ययाद्भयान्तानि न सन्ति प्रत्यगात्मनि ।। ९७ ।।
निरविद्योऽसितो भास्वदविलुप्तचिदात्मकः ।।
यत एवमतो नास्य नाशान्ता विक्रियाऽऽत्मनः ।। ९८ ।।
कार्यधर्मानतीत्यैतांस्तद्धेतोरप्यतिक्रमात् ।।
अपूर्वानपराद्येकः पूर्णः स्वात्मन्यवस्थितः ।। ९९ ।।
श्रुतिः स्वेनैव वचसा साक्षादित्यादिलक्षणम् ।।
समापय्याऽऽत्मविज्ञानं भूयोऽप्याख्यानरूपकम् ।। १०० ।।
गृहीत्वा परिपप्रच्छ शाकल्यमभिमानिनम् ।।
याज्ञवल्क्यात्मिका भूत्वा ह्यतिनिर्बन्धकारिणम् ।। १०१ ।।
धनं निसृष्टं राज्ञेह ब्रह्मिष्ठोद्देशतो यतः ।।
प्रष्टुं नैवाधिकारोऽतोऽब्रह्मिष्ठस्येह विद्यते ।। १०२ ।।
अब्रह्मिष्ठत्वसिद्ध्यर्थमतोऽप्राक्षीद्रुषाऽन्वितः ।।
स याज्ञवल्क्यः शाकल्यं सापराधत्वसिद्धये ।। १०३ ।।
स एष नेति नेत्याद्यः प्रश्नो वाऽयं समीक्ष्यताम् ।।
मध्ये वाक्यच्छिदोऽभावादितिशब्दस्य पूर्ववत् ।। १०४ ।।
समासव्यासरूपेण शाकल्यो यदपृच्छत ।।
ततः परस्ताच्छाकल्यं याज्ञवल्क्योऽप्यपृच्छत ।। १०५ ।।
ऐकात्म्ये सर्वमेवेदं कार्यकारणलक्षणम् ।।
समापनीयं निःशेषं समासव्यासवर्जिते ।। १०६ ।।
अपि शास्रार्थसंबन्ध उत्तरस्याः श्रुतेरयम् ।।
तदनुक्तौ यतः पूर्वं सर्वं स्यात्तुषकण्डनम् ।। १०७ ।।
अष्टावायतनान्यत्र पृथिव्यादीनि निर्दिशेत् ।।
अग्न्योदयस्तथा लोका अमृताद्याश्च देवताः ।। १०८ ।।
शारीरप्रमुखास्तद्वदष्टौ ज्ञेया यथोदिताः ।।
पुरुषाः सर्व एवामी पुनर्दिक्षूपसंहृताः ।। १०९ ।।
दिशश्च हृदये सर्वाः समाने हृदयादिकम् ।।
एवं समाने संक्षेपो विकासोऽनन्तदेवताः ।। ११० ।।
प्रत्यग्याथात्म्यमोहस्य महिमैष त्वयोदितः ।।
यतोऽविद्यैव प्रथते कार्यकारणरूपिणी ।। १११ ।।
स्वात्माविद्यानुरोध्येव समासव्यासतामगात् ।।
आत्मा स्वतस्तु भास्वच्चिन्मात्रः पूर्णो निरञ्जनः ।। ११२ ।।
यः स एतांस्त्वया पृष्टांश्चतुरोऽप्यष्टकानिह ।।
निरुह्य कार्यतां नीत्वा प्रत्युह्याथाऽऽत्मकारणे ।। ११३ ।।
विभज्यकारणादुच्चैर्नीत्वा कार्यात्मतां मुहुः ।।
वस्तुवृत्तेन निःशेषान्कार्यकारणलक्षणान् ।। ११४ ।।
योऽत्यक्रामदनानात्वो भेदसंसर्गवर्जितः ।।
तं त्वौपनिषदं देव साक्षादित्यादिलक्षणम् ।। ११५ ।।
आस्वेवोपनिषत्स्वेनं यतो व्याचक्षते बुधाः ।।
कर्मकाण्डे विरोधित्वान्नैवैनं व्याचचक्षिरे ।। ११६ ।।
तं त्वौपनिषदं धीरा ब्रह्मात्मानं प्रचक्षते ।।
तं त्वा पृच्छामि शाकल्य तं मह्यं ब्रूहि तत्त्वतः ।। ११७ ।।
न चेद्वक्ष्यसि तं मे त्वं मूर्धा ते विपतिष्यति ।।
न विजज्ञौ च शाकल्यस्तमात्मानं यथोदितम् ।। ११८ ।।
ततः स याज्ञवल्क्योत्थशापवाक्याख्यवह्निना ।।
दग्धः सद्यो ममारैव ब्रह्मविद्विड्ज्वरान्वितः ।। ११९ ।।
कर्मप्रकरणे नायं श्रुतः पूर्वं कदाचन ।।
मित्यं ह्युपनिषत्स्वेव श्रूयते वैदिकीष्वयम् ।। १२० ।।
कर्मकाण्डादपच्छिद्य तेनात्रैवैष भण्यते ।।
अपि प्राप्तं कर्मकाण्डे तद्विरोधात्तु नाब्रवीत् ।। १२१ ।।
प्रत्यग्ज्ञानस्य नैवातः कर्मणा स्यात्समुच्चयः ।।
ऐकात्म्यवस्तुविज्ञानं कर्मभिर्हि विरुध्यते ।। १२२ ।।
अपरे पण्डितंमन्याः सम्यग्ज्ञातात्मतत्त्वकाः ।।
कर्मव्यध्वेषु कुर्वन्ति यथावस्त्वात्मबोधनम् ।। १२३ ।।
वस्तुतन्त्रं, न हि ज्ञानं कर्तृतन्त्रं क्रिया यथा ।।
कर्मव्यध्वोपरोधेन ह्यन्यथात्वं प्रपद्यते ।। १२४ ।।
यत्कर्तुमन्यथा कर्तुमकर्तुं वाऽपि शक्यते ।।
स्वातन्त्र्यात्तत्र भवता क्रियतां तद्यथेष्टकम् ।। १२५ ।।
वस्तुवृत्तानुरोध्येव यत्तु ज्ञानं भवेदिह ।।
व्यभिचारं न तद्याति पुरुषेच्छावशात्क्वचित् ।। १२६ ।।
उपवादिनेह विदुषो न भाव्यं कस्यचित्क्वचित् ।।
एवंविदपि सञ्शत्रुरुपवादादभूद्यतः ।। १२७ ।।
दग्धक्रोधनिदानः सन्याज्ञवल्क्योऽपि शत्रुताम् ।।
शाकल्यस्यापि संयाच उपवादैकदोषतः ।। १२८ ।।
तस्मान्नैवोपवादी स्याद्याज्ञवल्क्योऽपि शत्रुताम् ।।
यस्मादगात्कष्टतरं नोपवादादतः परम् ।। १२९ ।।
परलोकविनाशोऽपि विद्वद्विद्वेषकारणात् ।।
अग्निहोत्राग्निसंस्कारं यतो नावाप शापतः ।। १३० ।।
परिमोषिणो यतोऽस्थीनि धनशङ्काप्रचोदिताः ।।
तान्यप्यस्यारपजङ्रुस्ते ब्रह्मविद्वेषहेतुतः ।। १३१ ।।
अनात्मार्थनिषेधेन यो नेतीति पुरोदितः ।।
विधिद्वारेण तस्यैव निर्देशार्थं परा श्रुतिः ।। १३२ ।।
मूलं च जगतो वाच्यमत आख्यानतोऽपि च ।।
जित्वा देया द्विजान्गाव इत्यर्थं चोत्तरा श्रुतिः ।। १३३ ।।
साधर्म्ये सति वैधर्म्यं शक्यं प्रष्टुं यतस्ततः ।।
साधर्म्यमुच्यते श्रुत्या तद्वनस्पतिमर्त्ययोः ।। १३४ ।।
बीजाद्वनस्पतेर्जन्म मूलाच्चेहोपलभ्यते ।।
मर्त्यस्य जन्ममूलं यत्तद्ब्रूत ब्राह्मणा मम ।। १३५ ।।
रेतो मूलं न वो वाच्यं जीवतस्तद्धि जायते ।।
न मृतस्येह रेतोऽपि विद्यते कस्यचित्कचित् ।। १३६ ।।
अपि धानारुहो वृक्षो बीजात्तज्जन्मदर्शनात् ।।
मृतस्य बीजस्थानीयं न च किंचिदिहेक्ष्यते ।। १३७ ।।
धानारुहो यथा वृक्षः साक्षादव्यवधानतः ।।
मर्त्यजन्म तथा साक्षाद्यतस्तदभिधीयताम् ।। १३८ ।।
यथाऽनुभूतशक्तीह बीजं वृक्षस्य दृश्यते ।।
न च तादृङ्मृतस्यास्ति यस्मात्तस्य पुनर्भवः ।। १३९ ।।
दृष्टः काण्डरुहोऽपीह वृक्षस्तद्वच्चनेष्यते ।।
हस्तपादादितश्छिन्नान्न मृतस्य पुनर्भवः ।। १४० ।।
मूलाद्बीजाच्च वृक्षस्य साक्षाद्यदूत्समुद्भवः ।।
तद्वन्मृतस्य वक्तव्यं न तु पुत्राप्रपौत्रवत् ।। १४१ ।।
समूलबीजं चेद्वृक्षमावृहेयुस्तदोभयम् ।।
मर्त्यः स्विन्मृत्युना वृक्णः कस्मान्मूलात्प्ररोहति ।। १४२ ।।
मतं न जायमानोऽस्ति जातत्वादेव कारणात् ।।
पुमाञ्जनिप्यमाणो वा संसारस्य प्रवाहतः ।। १४३ ।।
प्रवाहरूपी संसारो दीपार्चिर्वदवस्थितः ।।
न जायते जनिष्यन्वा तस्मादस्तीह कश्चन ।। १४४ ।।
जात एवेत्यतोऽसाधु यदुक्तं पूर्वपक्षिणा ।।
जनित्वा म्रियते सर्वो मृत्वा भूयश्च जायते ।। १४५ ।।
निर्बीजस्य च जन्मेह नाऽऽगमान्न च युक्तितः ।।
ब्रूतातो जगतो मूलं यतो भूयोऽभिजायते ।। १४६ ।।
तत्पृष्टं जगतो मूलं न विदुर्ब्राह्मणा यतः ।।
अतो जिता हृता गावो याताः सर्वे यथायथम् ।। १४७ ।।
पृष्टं यद्याज्ञवल्क्येन न विदुर्ब्राह्मणाश्च यत् ।।
श्रुत्या स्वतन्त्रया तन्नो ब्रह्माऽऽविष्क्रियते परम् ।। १४८ ।।
साक्षादित्यादिना प्रोक्तस्तथा सर्वान्तरश्च यः ।।
अस्थूलोऽनणुरित्येवमक्षरात्माऽवधारितः ।। १४९ ।।
नेति नेतीति यश्चोक्त इहौपनिषदः पुमान् ।।
तस्य साक्षादयं श्रुत्या निर्देशः क्रियतेऽधुना ।। १५० ।।
विज्ञानमिति चैतन्यं कूटस्थमभिधीयते ।।
न कारकं न धात्वर्थो नापि यत्स्यात्क्रियाफलम् ।। १५१ ।।
न चापि तदभावश्च नेत्यस्थूलादिशास्रतः ।।
अभावस्यापि तत्साक्ष्यात्तदभावः कुतो मितेः ।। १५२ ।।
एतावन्मात्रयाथात्म्यात्कार्यकारणवस्तुनः ।।
अतस्तत्त्वमसीत्युक्त्या तादात्म्यं प्रतिपाद्यते ।। १५३ ।।
निर्धूताशेषदुःखौघहेतुत्वात्सुखमेव तत् ।।
अथैष एव परमो यो वै भूमेतिशास्रतः ।। १५४ ।।
विषयेन्द्रियसंवन्धाद्यत्तु दुःखं सुखायते ।।
आद्यन्तवत्त्वात्तुद्दुःखं दुःखसंस्कारजं तथा ।। १५५ ।।
अव्यावृत्ताननुगतभास्वद्विज्ञानमात्रतः ।।
निरविद्याद्वयत्वात्तत्साक्षाद्ब्रह्मेति शब्द्यते ।। १५६ ।।
साविद्यः प्रत्यगात्मा यो वियद्योनिरुदाहृतः ।।
अन्तर्याम्यादिरूपेण स एव प्रथते मृषा ।। १५७ ।।
अदृष्टफलसंप्रेप्सोर्दृष्टकर्मफलत्यजः ।।
रातेर्धनस्य दातुस्तद्ब्रह्मेदं स्यात्परायणम् ।। १५८ ।।
अस्मिन्प्रशास्तरि सति क्रियातत्फलसंगतेः ।।
नियमो युक्तिमानेष कर्मिणामुपपद्यते ।। १५९ ।।
एवं संसरतस्तावत्परं ब्रह्म परायणम् ।।
जगतश्चाप्युपादानं स्वात्माविद्यासमन्वयात् ।। १६० ।।
निविवृत्सोस्तु संसारान्मुनेस्त्यक्तैषणस्य च ।।
तद्विदस्तिष्ठमानस्य समाप्तिः स्यात्परायणम् ।। १६१ ।।
दग्धमोहान्धकारस्य प्रत्यग्बोधाग्निना मुनेः ।।
ऐकात्म्ये वर्तमानस्य ब्रह्मात्माऽस्य परायणम् ।। १६२ ।।
तद्विदो ब्रह्मणश्चेह भेदहेतोरसंभवात् ।।
ब्रह्मैव ब्राह्मणः साक्षादुपचारात्परायणम् ।। १६३ ।।
यत्र वा अन्यदित्येवं यत्र त्वस्येतिवाक्यतः ।।
इत्युक्त्यर्थोपरोधेन व्याचक्षीत परायणम् ।। १६४ ।।
तस्मात्तमस्विनो ब्रह्म भेदेनैवप परायणम् ।।
ध्वस्ताविद्यस्य चैकात्म्यात्कैवल्येन परायणम् ।। १६५ ।।
ब्रह्मण्यानन्दशब्दोऽयं प्रयुक्तः सुखवाचकः ।।
संवेद्ये च सुखे लोक आनन्दाख्या प्रयुज्यते ।। १६६ ।।
विशेषणतयाऽऽनन्दशब्दोऽन्यत्रापि दृश्यते ।।
वेदान्तेष्वत आनन्दो विचार्योऽयं प्रयत्नतः ।। १६७ ।।
आनन्दो ब्रह्मेति तथा तैत्तिरीयश्रुतौ श्रुतम् ।।
अथैष एव इति च तथोदर्के प्रवक्ष्यते ।। १६८ ।।
भूमा तत्सुखमित्येवं छान्दोग्योपनिषद्वचः ।।
संवेद्योऽयं किमानन्दः किंवा नेति विचार्यते ।। १६९ ।।
ब्रह्मण्यानन्दः संवेद्यो लौकिकानन्दवद्यदि ।।
युक्ताः शब्दास्तदैते स्युर्ब्रह्मण्यानन्दवाचकाः ।। १७० ।।
संवेद्यानन्दरूपं तद्वाक्याच्चेत्परिनिश्चितम् ।।
प्रमाणावगतेस्तत्र किं चिन्त्यमिति चेन्मतम् ।। १७१ ।।
नान्योन्यातिविरुद्धार्थवाक्यानां तत्र दर्शनात् ।।
अतिप्रमाणविषयं ब्रह्म सर्वत्र विश्रुतम् ।। १७२ ।।
यत्र त्वस्येति वचनं न दृष्टेरिति चापरम् ।।
विदिताविदिताभ्यां तदन्यदेवेति च श्रुतिः ।। १७३ ।।
निरानन्दं तथा केचित्कैवल्यं प्रतिजानते ।।
तेषामपि निषेधार्थं कर्तव्याऽतो विचारणा ।। १७४ ।।
विकल्पासंभवश्चात्र वस्तुवृत्तत्वकारणात् ।।
क्रियायां स्याद्विकल्पोऽयं न तु वस्तुन्यसंभवात् ।। १७५ ।।
वादिविप्रतिपत्तेश्च, केचेदिच्छन्ति वादिनः ।।
असंवेद्यं सुखं मोक्षे, केचिन्नेति प्रचक्षते ।। १७६ ।।
कर्तव्योऽतो विचारोऽत्र युक्तिमार्गेण यत्नतः ।।
सम्यङ्निश्चयसिद्ध्यर्थं पक्षयोरुभयोरपि ।। १७७ ।।
संवेद्यानन्दकं तावद्ब्रह्मेतीहावसीयताम् ।।
जक्षत्क्रीडन्नममाण इत्यादिश्रुतिवाक्यतः ।। १७८ ।।
नन्वेकत्वे विभागोऽत्र नास्ति कारकसंश्रयः ।।
भूरिकारकसाध्या च क्रिया लोकेऽपि दृश्यते ।। १७९ ।।
विज्ञानस्य क्रियात्वाच्च न सिद्धिः कारकैर्विना ।।
नातः संवेद्य आनन्दो ब्रह्मणीहोपपद्यते ।। १८० ।।
नैष दोषोऽस्ति विज्ञानं स्यादेवाऽऽनन्दगोचरम् ।।
विज्ञानमानन्दमितिशब्दप्रामाण्यकारणात् ।। १८१ ।।
ननु सत्स्वपि वाक्येषु नैतदध्यवसीयते ।।
प्रत्यर्थिनि श्रुतेर्वाक्ये सत्यैकात्म्यावबोधिनि ।। १८२ ।।
मानान्तरविरोधेन न हि लोकेऽपि किंचन ।।
मानं प्रवर्तते तस्मान्नैतदध्यवसीयते ।। १८३ ।।
व्यञ्जकत्वाच्च मानानां सिद्धवस्तुप्रयोज्यता ।।
कारकत्वेऽप्यकार्यत्वाद्दुःसंभाव्यं त्वयोदितम् ।। १८४ ।।
ननु सुख्यहमस्मीति विज्ञानमनुभूयते ।।
प्रतीच्यानन्दविषयं न प्रत्यक्षं विरोध्यतः ।। १८५ ।।
नैतेदेवं यतो मोक्षे विज्ञानं नोपपद्यते ।।
देहाभावो हि मोक्षोऽयं करणानि न सन्त्यतः ।। १८६ ।।
करणाद्यनपेक्षः सन्न च विज्ञानसंभवः ।।
तथा सति शरीरादेरुपादानमनर्थकम् ।।
तथैकत्वविरोधान्न संवेद्यानन्दकं परम् ।। १८७ ।।
यद्यानन्दात्मकं ब्रह्म नित्यमात्मानमात्मना ।।
तद्विज्ञानस्य नित्यत्वाज्जानीयान्नित्यमेव तत् ।। १८८ ।।
जले जलं यथा तस्मिन्संसार्यप्येकतां गतः ।।
सर्व एकी भवन्तीति न पृथक्त्वेन संस्थितः ।। १८९ ।।
तदानन्दात्मकब्रह्मविज्ञानाय मनागपि ।।
न तदेकत्वतो वेत्ति ब्रह्माऽऽनन्दं स्वकं तथा ।। १९० ।।
मुक्तोऽपि न च संसारी, तयोरेकत्वहेतुतः ।।
मुक्तो वेत्ति परानन्दमिति तस्माद्वचो मृषा ।। १९१ ।।
ब्रह्मानन्दमथान्यः सन्वेद मुक्तो घटादिवत् ।।
ब्रह्मत्वमन्यो वेदेति तदैकत्वं विरुध्यते ।। १९२ ।।
प्रेत्य संज्ञेह नास्तीति श्रुतिरेव निषेधति ।।
मुक्तौ विभागविज्ञानमेकत्वादेव कारणात् ।। १९३ ।।
स्रीपुंदृष्टान्तवचनं यद्वै तदिति चापरम् ।।
ज्ञात्राद्यसंभवं वक्ति कूटस्थैकत्वकारणात् ।। १९४ ।।
नेति नेत्यादिभूयांसि विरुध्यन्ते वचांस्यपि ।।
कारकाद्यभ्युपगतौ मुक्तौ ब्रह्मणि केवले ।। १९५ ।।
विज्ञानान्दयोश्चैक्यादसंयोगविभागतः ।।
आनन्दज्ञानविषया कल्पनेयं वृथा श्रमः ।। १९६ ।।
अज्ञानान्यार्थविज्ञानप्रसक्तावेव युज्यते ।।
वेत्ति ब्रह्म सुखमिति न तु ज्ञानघनात्मनि ।। १९७ ।।
अज्ञानान्यार्थविज्ञानप्रसङ्गाङ्गीकृतावपि ।।
जाड्यं जन्मादिबद्धत्वं ब्रह्मणः प्राप्नुयाद्ध्रुवम् ।। १९८ ।।
तस्माद्विज्ञानमित्यादि यथावस्थितवस्तुनः ।।
वचोऽन्वाख्यायकं ग्राह्यं, न ज्ञानादिविधायकम् ।। १९९ ।।
जक्षदित्यादि यच्चोक्तं तच्चापि न विरुध्यते ।।
सर्वात्मकत्वाद्विदुषः सर्वतःपाणिपादवत् ।। २०० ।।
योगिदेवादिदेहेषु जक्षणाद्युपपत्स्यते ।।
सर्वात्मकत्वाद्विदुषः स्याद्विमुक्तिस्तुतीरणम् ।। २०१ ।।
मतं जक्षणवन्मुक्तौ सर्वात्मत्वात्परात्मनः ।।
दुःखित्वमपि संप्राप्तं कुम्भीपाकादिदेहिषु ।। २०२ ।।
नैवं नामादिसंभूतिपिण्डप्राणादिसंश्रय -
संपर्कजनितभ्रान्तिदुःखित्वाध्यस्तिहेतुतः ।। २०३ ।।
विषयप्रविभागश्च विरुद्धवचसां मिथः ।।
प्रागेवास्माभिरुक्तोऽसौ यथावदुपपत्तिभिः ।। २०४ ।।
आनन्दब्रह्मविज्ञानपदार्थैकत्वहेतुतः ।।
नीलोत्पलादिवन्नातः संसर्गो ब्रह्मणीष्यते ।। २०५ ।।
मर्त्याच्छतगुणेनात उत्तरोत्तरवृद्धितः ।।
कार्यकारणरूपस्य निष्ठाऽऽनन्दः परो मतः ।। २०६ ।।
साधनादिव्यपेक्षैव सुखसंवित्तिरिष्यते ।।
लौकिकी नश्वरी साऽपि दुःखसंस्कारजा तथा ।। २०७ ।।
कैवल्ये न तु सापेक्षा सर्वसाधनानिःस्पृहा ।।
आत्मैवाऽऽनन्दयाथात्म्यं नातो ज्ञानादिसाधनम् ।। २०८ ।।
न जडं ज्ञानरूपत्वादानन्दत्वान्न निःसुखम् ।।
नान्तवद्ब्रह्मरूपत्वादिति वाक्यप्रमाणतः ।। २०९ ।।
आनन्दैकस्वभावोऽस्य सुषुप्तेऽध्यवसीयते ।।
व्यावृत्ताशेषमात्रादेरनन्यानुभवात्मना ।। २१० ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य नवमं ब्राह्मणम्
त्रयोदशैव ज्ञेयानि पञ्चमेऽस्मिन्समासतः ।।
शतानि वार्तिकग्रन्थे षष्ठे वक्ष्याम्यतः परम् ।।
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीसुरेश्वराचार्यविरचिते बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयोऽध्यायः