बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम् ॥ (१)
नामरूपादिमत्कार्यं यः प्रविष्टः स्वमोहजम् |
जलार्कवदकृत्स्नत्वमापेदेऽविद्यया परः || १ ||
तदविद्यापनुत्त्यर्थं गार्ग्यकाश्यादिच्छद्मना |
अपूर्वादिस्वभावोऽयं प्रविष्टंः प्रतिपादितः || २ ||
आगमादेमात्मानं प्रतिपाद्याथ तर्कतः|
स एव पञ्चमेऽप्युक्तः साक्षाज्जल्पैकवर्त्मना || ३ ||
वादन्यायेन तस्यैव प्रतिपत्त्यरथेमञ्जसा |
षष्ठे क्रमादुपन्यस्तं जाग्रदादिचतुष्टयम् || ४ ||
इन्धतैजससौषुप्ततुरीयाण्येव मांप्रतम् |
संश्रित्य पूर्व एवार्थ इह साक्षाद्विभाव्यते || ५ ||
विसंवादनिरासेन सद्भावश्चाऽऽत्मनः पुनः |
व्यतिरिक्तत्वशुद्धत्वस्वयंज्योतिष्ट्वनित्यता || ६ ||
स्वतोनतिशयानन्दस्वाभाव्यैकात्म्यनित्यता |
दृष्टिमात्राद्वयत्वं च तर्केण महताऽऽत्मनः || ७ ||
विभाव्यते सुविस्पष्टं वादन्यायेन यत्नतः |
विद्यायाः संप्रदानादिविध्यर्थाऽऽख्यायिकाऽत्र च || ८ ||
याज्ञवसल्क्योऽथ जनकं योगक्षेमार्थमभ्यगात् |
न वदिष्ये नृपेणाहमिति बद्ध्वा व्रतं किल || ९ ||
संवदिष्ये नृपेणाहमिति वा तं जगाम सः |
समित्यस्याभिसंबन्धादेनेनेत्येवमुच्यते || १० ||
अविवक्षुरपि प्राह यत्पृष्टं जनकेन सः |
तत्र हेत्वभिधानार्थं वरदानं श्रुतिर्जगौ || ११ ||
एनेन संवदिष्येऽहमिति व्याख्यायते यदा|
तदाऽऽख्यायिकया हेतुस्तयोः संवाद इष्यते || १२ ||
राजैव पूर्वं पप्रच्छेत्येतस्माद्नम्यते शुभा |
लिङ्गाद्व्याख्योत्तरा पूर्वा न साध्वीत्यप्रमाणतः || १३ ||
न वदिष्येऽहमित्यत्र व्रते हेतुर्न वीक्ष्यते |
यतोऽसंतोषतस्तस्मात्कृता व्याख्योत्तरा शुभा || १४ ||
नाप्राक्षीत्तत्र यद्राजा वरदानादनन्तरम्|
प्रश्नानुक्तिर्विरुद्धत्वाद्विद्यायाः कर्मभिः सह || १५ ||
स्वोत्पत्तावेव विद्येवं हेत्वन्तरमपेक्षते |
प्रत्यगात्मतमोध्वस्तौ नासावन्यदपेक्षते || १६ ||
स्वरूपलाभमात्रेण यतोऽविद्यां निहन्त्यतः|
प्रयोगमपि विद्येयं नोपरुध्यति दात्रवत् || १७ ||
व्यवहर्तुमशक्तोऽयं देहो मृत्पिण्डंवत्स्वयम्|
परतन्त्रव्यवहृतिः स्वतोजाड्यस्वभावतः || १८ ||
पृथिव्याद्याध्यवस्यायं स्वयज्योतिरनुग्रहान् |
कर्माऽऽसनादि कुरुते तस्माच्च फ़लसंगतिः || १९ ||
त एवमतोऽप्राक्षीद्याज्ञवल्क्यं नराधिपः |
किंज्योतिरयमित्येवं प्रत्यग्ज्योतिर्बुभुत्सया || २० ||
याज्ञवल्क्य किञ्ज्योतिरयं पुरुष इति || आदित्यज्योतिः सम्राडिति होवाचादित्येनैवायं ज्योतिषास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्येवमेवैतद्याज्ञवल्क्य || २ ||
करणानि च देहश्च पुरुषोऽत्र विवक्षितः |
आसनादिक्रियाकारी पीठक्षेत्रादि कर्म च || २१ ||
किं स्वावयवसंघातभिन्नजात्यतिरेकिणा |
ज्योतिषा व्यवहार्येषोऽसंहतेन पुमानिति || २२ ||
किंवा ताद्विपरीतेन ज्योतिषेत्यभिधीयताम् |
किंचातो यदि नामैवं शृण्वतो यत्प्रसिध्यति || २३ ||
तयोः पूर्वोक्तरूपेण ज्योतिषाऽनुग्रहो यदि |
अप्रव्यक्षेऽपि तस्मिंस्तत्पुंस्क्रियालिङ्गदर्शनात् || २४ ||
अनुमास्यामहे ज्योतिस्तादृगेव तदा वयम् |
अथ तद्विपरीतेन संगतिर्ज्योतिषेक्ष्यते || २५ ||
तथाभूतं तदा ज्योतिरनुमास्यमाहे वयम्|
अथोभयात्मताऽदृष्टा तदाऽपि स्यादनिश्चितिः || २६ ||
इत्येतदभिसंधाय पप्रच्छ जनको मुनिम् |
स च पृष्टो यथाप्रश्नं प्रत्युत्तरमभाषत || २७ ||
नन्वेवं कौशले राज्ञः किमर्थं पृष्टवान्मुतिम् |
स्वयमेवानुमायेदृग्ज्योतिः किं न प्रपद्यते || २८ ||
सत्यमेवं तथाऽप्येष नृपः पप्रच्छ तं मुनिम्|
लिङ्गलिङ्ग्यभिसंबन्धदुर्ज्ञेयत्वात्सुसूक्ष्मतः || २९ ||
बहूनामपि संमोहो लिङ्गादिषु समीक्ष्यते |
किमुतैकस्य वक्तव्यं पर्यपृच्छदतो नृपः || ३० ||
सूक्ष्मधर्मविवेकार्थमत एवाब्रवीन्मनुः |
दशावरा पर्षदिति ह्यपेक्षन्ते च सद्धियः || ३१ ||
याज्ञवल्क्यादिरूपेण श्रुतिरेवाथवा स्वयम् |
अनुमावर्त्मना ज्योतिः साक्षान्नः प्रत्यपीपदत् || ३२ ||
नृपाभिप्रायवित्प्राह याज्ञवल्क्योऽपि तं नृपम् |
यथोक्तज्योतिषः सिद्धावादित्याज्योतिरित्ययम् || ३३ ||
देहावयवसंघातजातिसंस्थानतात्क्रिया -
देशाद्यत्यन्तसंभिन्नतद्विलक्षणभास्वर -
स्वप्रतिष्ठैकभान्वाख्यज्योतिषैव पुमानयम् |
आस्ते पल्ययते कर्म कृत्वा भूयो निवर्तते || ३४ || ३५ ||
मध्ये जडस्वभावोऽयं ज्योतिषोर्वर्तते पुमान् |
बुद्ध्यादिविषयान्तो हि प्रत्यक्चैतन्यबिम्बितः || ३६ ||
प्रत्यगेकस्वयंज्योतिःस्थिरासंहतनिष्क्रिय-
तद्विरुद्धरवीन्द्वादिज्योतिषोर्मोहहेतुकः || ३७ ||
मातृमानप्रमेयात्मा कर्तृसाधनकार्यवान् |
अशनायादिसंसारधर्मापायागमात्मकः || ३८ ||
तद्विरुद्धात्मकेनैव ज्योतिषोद्दीपितेक्षणः |
आदित्येन स दैवाऽस्ते यात्यायातिकरोति च || ३९ ||
आदित्यात्परमेवेति नाऽऽदित्यस्यावधारणे |
पिण्डप्राणादिधर्मेभ्यो वैधर्म्यावधृतौ यतः || ४० ||
आदित्त्यावधृतिश्चेत्स्यान्नेन्गद्वादेः स्यादनुग्रहः |
तस्मात्पिण्डादिवैधर्म्यमेवेतीहावघार्यते || ४१ ||
नृपस्त्वेवेतिसंश्लेषादादित्यस्यावधारणम् | मत्वाऽस्तमित इत्येवं मुहुर्विप्रचूचुवदत् || ४२ ||
आत्मैव ज्योतिरथवा रविसोमाग्न्युपाधिगम् |
अवध्रियत एवेति तमेव इति च श्रुतेः || ४३ ||
रवीन्द्वादिपदार्थेभ्यो ह्यनुमानैकवर्त्मना |
स्वार्थं विज्ञापयिष्यामि विभज्यातः परा श्रुतिः || ४४ ||
ज्योतिषोऽत्यन्तवैधर्म्यप्रसिद्ध्यर्थं विशेषणम् |
आस्त इत्यादि सुबहु श्रुत्योपन्यस्तमादरात् || ४५ ||
भूयसां चाप्युपन्यासो बाह्यानां ज्योतिषामिह |
लिङ्गस्याव्यभिचारार्थं बुद्धिवाक्कायकर्मणः || ४६ ||
आदित्येनैव चेत्पुंसोऽनुग्रहो भवतोच्यते |
तस्मिन्नस्तंगते पुंस आसनादिः कुतो भवेत् || ४७ ||
चन्द्रमा एव पुंसोऽस्य तदा ज्योतिरनुग्रहे |
तस्याप्यस्तमयेऽग्निः स्यादासनादिप्रवृत्तये || ४८ ||
आदित्यादित्रयं ज्ञेयं ज्योतिषामुपलक्षणम् |
मण्यादीनां प्रवृत्तिर्हि पुंसां तैरपि दृश्यते || ४९ ||
तेष्वप्यस्तमितेष्वस्य पुंसो वाग्ज्योतिरिष्यताम् |
वाक्च शब्दोऽत्र विज्ञेयो ज्योतिष्कार्यसमन्वयात् || ५० ||
स्पर्शादिविषयाणां वागिह स्यादुपलक्षणम् |
यतः स्पर्शादिनाऽप्येषां प्रवृतिर्दृश्यते नृणाम् || ५१ ||
बाह्यादित्यादिज्योतिर्भिः पुमान्संदीपितेन्द्रियः |
प्रत्यक्चैतन्यसंदीप्तः सर्वाश्चेष्टाः प्रपद्यते || ५२ ||
सर्वेष्वेतेषु शान्तेषु ज्योतिःषूक्तेषु कर्मणे |
पुमान्किंज्योतिरेवायं तमस्यन्धेऽभिधीयताम् || ५३ ||
सर्वचेष्टानिरोधोऽस्य पुंसः प्राप्तस्तदाऽसति |
यथोक्तज्योतिषि ततो न स्युश्चेष्टा यथोदिताः || ५४ ||
स्मृतिस्वप्नसमाधाने पुरुषस्य समीक्ष्यते |
चेष्टाऽतः पूर्ववत्तस्य ज्योतिस्तत्रानुमीयते || ५५ ||
बोद्धुः कर्तुश्च पुंसोऽस्य प्रवृत्तिर्येह काचन |
यथोक्तज्योतिर्विरहे नासौ दृष्टा कदाचन || ५६ ||
भान्वाद्युद्दीपिताक्षः सन्प्रमात्रादिः प्रसिध्यति |
ततः कर्त्रादिसंसिद्धिः प्रमाकर्मफ़लं ततः || ५७ ||
कूटस्थानित्ययोर्भासोर्मध्यवर्ती पुमानयम् |
वाङ्भनःकायकर्माणि सर्वदैव प्रपद्यते || ५८ ||
ध्वान्तादिविषयान्तोऽर्थो जडत्वान्नाऽऽत्मसिद्धिकृत् |
आत्मज्योतिरभावेऽतो नाभावमपि विन्दति || ५९ ||
आगमापायिज्योतिर्भिर्धर्माधर्मनिबन्धना |
संगतिः पुरुषस्यास्य निर्हेतुः प्रत्यगात्मना || ६० ||
कुम्भस्य वियता यद्वन्निर्हेतुः संगतिः सदा || |
विनश्वरी सहेतुश्च जलक्षीरादिसंगतिः || ६१ ||
यथोहासंहतान्येव भान्वादीनि प्रकुर्वते |
अनुग्राह्येण पुंसेह सर्वदाऽनुग्रहं मुहुः || ६२ ||
अकारकात्मकान्येव पुंसः कारकरूपिणः |
नाकृत्वा तानि कुर्वन्ति प्रकाशं गतिवद्यतः || ६३ ||
व्यञ्जकानां हि सर्वेषां न स्वरूपातिरेकतः |
व्यङ्ग्येष्वतिशयो दृष्टस्तिष्ठतो नु गतिर्यथा || ६४ ||
आत्मज्योतिस्तथैवेदं सदानस्तमितोदितम् |
भान्वादिष्वपि सर्वेषु तदेव प्राग्विवक्षितम् || ६५ ||
पुंस्प्रवृत्तिरियं लिङ्गं यथोक्तज्योतिषो भवेत् |
सर्वत्राव्यभिचारित्वात्तथा स्वप्नादिभूग्निषु || ६६ ||
जाग्रत्काले नारस्यास्य भान्वादिज्योतिषा यदा |
चक्षुराद्यनुगृह्येत स्फ़ुटा व्यवहृतिस्तदा || ६७ ||
विभिन्नासंहतज्योतिरनुग्रहपुरः सरः |
पुंव्यापारः सदक्षेत्थप्रमाणप्रमितः स्फ़ुटः || ६८ ||
लिङ्गलिङ्ग्यभिसंबन्धो यस्मादेवं मितस्ततः || |
सर्वज्योतिरभावेऽपि तादृगेवानुमीयते || ६९ ||
ज्योतिर्जागरिते यद्वद्रवीन्द्वादि समीक्ष्यते |
नरव्यापारलिङ्गेन धूमाग्निवदसंशयम् || ७० ||
लिङ्गात्सामान्यतो ज्ञाते विशेषेणाप्यनीक्षिते |
भान्वादिवदतो राजा भूयः पप्रच्छ तं गुरुम् || ७१ ||
शान्तेषु सर्वज्योतिःषु पूर्वोक्तेष्वस्य देहिनः |
क्रिज्योतिरिति मे ब्रूहि पुंव्यापारानुभूतितः || ७२ ||
सर्वज्योतिरुपरतौ भूरिव्यापारकारणम् |
स्वयंज्योतिष्कमपि तं राजा पप्रच्छ मोहतः || ७३ ||
यत्प्रसादादविद्यादि सिध्यतीव दिवानिशम् |
तमप्यपह्नुतेऽविद्या नाज्ञानस्यास्ति दुष्करम् || ७४ ||
स्वतो बुद्धं स्वतः शुद्धं स्वतो मुक्तं निरात्मिका |
अविचारितसंसिद्धिरविद्या लिङ्गते कथम् || ७५ ||
निःसङ्गस्य ससङ्गेन कूटस्थस्य विकारिणा |
पूर्णस्यानात्मना योगो वास्तवो नोपपद्यते || ७६ ||
सर्वज्योतिरुपरमे किंज्योतिरिति चोदिते |
आत्मैवास्येति जनकं याज्ञवल्क्योऽप्युवाच ह || ७७ ||
आत्मप्रत्यय आत्मैको द्वीतीयः पुनरात्मनः |
अनात्मप्रत्ययोऽतोऽहं स्वत एवास्मि केवलः || ७८ ||
न सामान्यं विशेषं वा प्रत्यग्धीरवगाहते |
तद्यायथात्म्यात्प्रतीचोऽतः सम्यग्दृष्ट्या न वीक्ष्यते || ७९ ||
नाविद्याघस्मरैकात्म्यसम्यग्दृष्ट्या समीक्ष्यते |
आत्माविद्या तदुत्थो वा बाध्यत्वाद्रज्जुसर्पवत् || ८० ||
आध्यात्मिकस्य नेत्रादेर्बाह्यज्योतिरसंगतौ |
तद्दूरेण प्रकाशोऽयं न मनस्युपजायते || ८१ ||
भान्वाद्यनुग्रहाभावे तस्मादेष पुमानिह |
प्राप्तोऽद्रष्टा तथाऽश्रोता स्मृतिस्वप्नादिभूमिषु || ८२ ||
मनसैवेक्षते यस्मात्सर्वानिन्द्रियगोचरान् |
तदभावे पुमानेष किंज्योतिरिति कथ्यताम् || ८३ ||
आत्मैवास्य तदा ज्योतिर्भवतीत्यभ्यधादृषिः |
आत्मनैव तदा चेष्टां ज्योतिषा संप्रपद्यते || ८४ ||
प्रत्यक्षाद्युपलब्धौ यो बुद्धौ संस्कार आहितः |
कर्मणोद्भावितः सोऽयं स्मृतिरूपेण जायते || ८५ ||
आत्मा स्वाभाससचिवो धियमिच्छादिरूपिणीम् |
अनुगृह्णाति कर्मोत्थां प्रत्यगज्ञानकारणात् || ८६ ||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्रं लोकमिमं रविः |
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं व्यनक्तीति तथा स्मृतिः || ८७ ||
नानासंस्कारसंसर्गिप्रत्यगज्ञानमेव तत् |
बुद्ध्यादिस्मृतिरूपेण प्रथते कर्मणो वशात || ८८ ||
भान्वादिवदतो बुद्धिं स्वाभासैकसहायवान् |
अनुगृह्णाति कूटस्थः स्वात्माविद्यानुरोधतः || ८९ ||
अनुग्राह्याभिसंबन्ध एकजातिसमन्वयात् |
आदित्यादेरिहावाप्तिरात्मनोऽज्ञनवर्त्मना || ९० ||
चिदाभाविद्ययैवाऽऽत्मा कूटस्थोऽप्येति साक्षिताम् |
आगमापायिरूपेषु स्थितोऽनेकेषु चैकलः || ९१ ||
दृश्यार्थवदभिन्नोऽयं द्रष्टृदर्शनसाक्ष्यपि |
द्रष्टृदर्शनभेदेऽपि न भेदोऽस्य मनागपि || ९२ ||
कारणान्वयवद्बुद्धेश्चिदाभासोऽपि सर्वदा |
चिदाभासातिरेकेण बुद्धेः परिणतिर्वृथा || ९३ ||
विषयः प्रत्यगात्मा च स्वाभासेन विशेद्धियम् |
स्वाभासवत्स्वयं साक्षाद्वियत्कुम्भादिगं यथा || ९४ ||
योऽप्यविद्यादिसंबन्धः सोऽप्यविद्याप्रकल्पितः |
वास्तवस्त्वभिसंबन्धो नोपपत्त्याऽऽत्मनो यतः || ९५ ||
यथा ज्ञानप्रकाशाभ्यां संप्लुतावेव नान्यथा |
कुम्भादेः कर्मयोग्यत्वं स्यादेवं धिषणादिषु || ९६ ||
चिद्बाह्याकृतिसंबन्धे कर्मणेऽलं भवेन्मतिः |
तयोर्भिन्नाश्रयत्वे तु दुःख्यस्मीति न सिध्यति || ९७ ||
कौटस्थ्याद्विक्रियाभावान्निश्चित्कत्वाद्विकारिणः |
आत्मनः स्यादिदं विश्वमन्धकारप्रनृत्तवत् || ९८ ||
घटाद्याभासवत्तस्मान्मोहादेरभ्युपेयताम् |
चिदाभासोऽपि सर्वत्र न वेद्मीत्युनुभूतितः || ९९ ||
एषोऽस्यानुग्रहः श्रुत्या प्रतीचोऽत्र विवक्षितः |
भान्वनुग्रहवत्पुंस आसनादिप्रसिद्धये || १०० ||
आत्मेति प्राणपिण्डादितदंशसमुदायतः |
तज्जात्याकृतिसंबन्धगुणकर्मविलक्षणः || १०१ ||
तत्सतत्त्वं तदात्मत्वादज्ञानाद्यवभासयत् |
ज्योतिरेकात्मकं नित्यमसाधारणमानगम् || १०२ ||
तदन्यस्य जडत्वाच्च नान्यप्रत्यक्षमिष्यते |
तथाऽनतिशयत्वात्स्यान्न पुमन्तरगोचरः || १०३ ||
शब्दादिगुणहीनत्वात्प्रत्यक्त्वासंहतत्वतः |
दृष्टिमात्रस्वभावाच्च नाऽऽत्मा दर्शनमर्हति || १०४ ||
देशान्तराद्यसंबन्धान्मोहाद्याव्यवधानतः |
न च मोहादिवत्प्रत्यक्तथा दर्शनमर्हति || १०५ ||
नाऽऽदित्यादिसजातीयमात्मज्योतिरितीष्यताम् |
तन्मानानवगम्यत्वादादित्यादेश्च तद्गहात् || १०६ ||
अनुग्राह्यसजातीयं यच्च ज्योतिरिहेष्यते |
तच्चक्षुरादिकरणग्राह्यं दृष्टं घटादिवत् || १०७ ||
न चाप्रमेयमिति तच्छशशृङ्गादिवन्मतम् |
तदनन्यमिति व्याप्तेः प्रत्यकत्वाद्दिनकृद्यथा || १०८ ||
प्रत्यक्षमानगम्यत्वं विषाणस्यावधारितम् |
स्वभावस्तमृते शृङ्गं स्वभावमतिवर्तते || १०९ ||
मानपादोपजीवित्वं स्वभावोऽनात्मवस्तुनः |
मात्रादिसिद्धिदस्यैष स्वतःसिद्धेर्न सर्वदा || ११० ||
अस्तं यातेषु सर्वेषु ज्योतिःषूक्तेषु वासनाः |
ज्योतिः प्रत्यक्स्वयं दृष्टमासनाद्याः प्रकाशयेत् || १११ ||
एष आत्मा स्वयंज्योती रविसोमाग्निवाक्षु यः |
यातेष्वस्तं दृशैवाऽऽस्ते भासयंश्चित्तचेष्टितम् || ११२ ||
आत्मप्रत्ययमामेयः सर्वेषामपि देहेनाम् |
यतोऽतोऽनात्मयोगोऽस्य न मानादवसीयते || ११३ ||
न चेदात्मेतिधीमानात्प्रतीचोन्योऽर्थ ईक्ष्यते |
प्रमान्तराविरोधेन य आत्मेत्युपपद्यते || ११४ ||
आत्मा ब्रह्मेति वाक्येभ्यस्तथाचेदंल प्रतीयते |
प्रत्यक्षाद्यानवष्टब्धमैकात्म्यं बाधवर्जितम् || ११५ ||
ननु देहाद्यभिन्नत्वादात्मनो मुक्तता कुतः |
प्रत्यक्षेण विरुद्धत्वादैकात्म्यं चापि न श्रुतेः || ११६ ||
तथा हि क्षितितोयाग्निमरुतां योगजं मतम् |
प्रत्येकं शक्त्यभावेऽपि चैतन्यं मदशक्तिवत् || ११७ ||
अहं मनुष्य इत्येवं सामानाधिकरण्यतः |
प्रत्यक्षबुद्धिर्देहेऽस्मिञ्जायते कृष्णसर्पवत् || ११८ ||
न चाहंबुद्धिगम्योऽर्थो दृष्टो देहातिरेकतः |
सर्पादेरिव कार्ष्ण्यादिर्देहधर्मस्ततश्चितिः || ११९ ||
ननु युक्ता पराग्भूते प्रमातुर्व्यतिरेकतः |
सर्पादौ धर्मसंबन्धप्रमा नाऽऽत्मन्यभेदतः || १२० ||
जडस्वभावतश्चापि कार्ष्ण्यादेर्धर्मतेष्यते |
स्वसंविदितमात्रत्वान्न त्वेवंरूपता चितेः || १२१ ||
यथैकबुद्धिनिर्ग्राह्यं द्रव्येणेह विशेषणम् |
नैवं चित्काययोः सिद्धिश्चिच्छक्त्यविषयत्वतः || १२२ ||
नैवं येनैव मानेन सत्ता संविद ईक्ष्यते |
तेनैव धर्मता तस्याः कार्ष्ण्यादेरिव मीयते || १२३ ||
ननु देह इदंबुद्धिर्घटादाविव जायते |
प्रत्यग्बुद्धिस्त्वहंभागे नानयोर्धर्मधर्मिता || १२४ ||
यथैव पारिहार्यादि हेमैकद्रव्यनिष्ठितम् |
अलब्धात्मकमन्यत्र लब्धात्मकमिवेक्ष्यते || १२५ ||
तथैव वस्तुस्वाभाव्याच्चिच्छक्तिर्भूतनिष्ठिता |
अहमित्यादिबुद्धीनां व्यवहाराय कल्पते || १२६ ||
चैतन्यं देहधर्मश्चेन्मृतावविकलस्य तत् |
कस्मान्न गम्यते साक्षाज्जीवद्देहगतं यथा || १२७ ||
नैष दोषश्चतुर्णां हि भूतानां संहतिस्तनुः |
ततो वायावपक्रान्ते चैतन्यमपि नश्यति || १२८ ||
स्वप्नदेहादिसंबन्धिप्रत्यभिज्ञाबलान्ननु |
व्यतिरेकश्चितेः सिद्धो भूतेभ्यो जाग्रतोऽप्यतः || १२९ ||
देहान्तरविनिर्माणं जाग्रच्चैतन्यवद्ध्रुवम् |
करोति भूतसंधातः स्वप्ने बालयुवादिवत् || १३० ||
न चात्र प्रत्यभिज्ञाऽस्ति मिथ्यापरिणतेस्तव |
नैव बाल्यादिवद्यस्मात् स्वप्ने देहः प्रतीयते || १३१ ||
जातिस्मरणदृष्टान्तादात्मा नित्यो मतो यदि |
व्रणं पूर्वकृतं दृष्ट्वा देहः किं नोच्यते ध्रुवः || १३२ ||
प्रत्यभिज्ञानतस्तत्र ध्रौव्यं चेदात्मनो मतम् |
स्वप्नात्मप्रत्यभिज्ञेयं मृषार्था साऽपि पूर्ववत् || १३३ ||
सशल्यदेहशायीनि भूतान्येव तथाविधम् |
देहान्तरं करिष्यन्ति प्रत्यभिज्ञा यदीष्यते || १३४ ||
तान्येवैतानि भूतानीत्येवं यद्वत्प्रजायते |
प्रत्यभिज्ञा स एवाहमिति यद्वद्भवेन्न किम् || १३५ ||
यच्चैतदात्मज्योतिष्ट्वं व्यतिरिक्ततयोदितम् |
आदित्यादिलयेनेह भौतिकं त्वेव तद्भवेत् || १३६ ||
उपकारि सजातीयमुपकार्यस्य वस्तुनः |
जगत्यस्मिन्यतो दृष्टमादित्यश्चक्षुषोर्यथा || १३७ ||
शब्दादिभिर्हि घ्राणादेर्नोपकारः समीक्ष्यते |
विजातीयैरतो ज्योतिर्भूतजातीयमिष्यताम् || १३८ ||
भौतिकस्यैव कुम्भादेर्भौतिकैरेव वीक्ष्यते |
उपकारो जगत्यस्मिन्नादित्याद्यैर्यथा तथा || १३९ ||
देहादेर्यदि नामेदं ज्योतिरर्थान्तरं मतम् |
तथाऽपि नासजातीयं व्यञ्जकत्वात्प्रदीपवत् || १४० ||
ननु देहासजातीयमन्तस्थातीन्द्रियत्वतः |
यद्यद्देहसजातीयं ज्योतिर्दृष्टं तदिन्द्रियैः || १४१ ||
मैवं नैकान्तिको हेतुश्चक्षुरादीन्द्रियैः स्फ़ुटम् |
अन्तस्थानि यतोऽक्षाणि प्रत्यक्षाणि न चाऽऽत्मवत् || १४२ ||
आदित्यादिसजातीयमात्मज्योतिरतीन्द्रियम् |
अन्तस्थातीन्द्रियत्वाभ्यां चक्षुरादीन्द्रियं यथा || १४३ ||
विशेषेऽनुगमाभावः सामान्ये सिद्धसाध्यता |
इत्यादिदोषदुष्टत्वान्न च नोऽनुमितिः प्रमा || १४४ ||
अनुमानबलेनैव देहादिव्यतिरेकतः |
प्रत्यगात्मा स्वयंज्योतिः साध्यते तच्च नानुमा || १४५ ||
प्रत्यक्षैकप्रमाणेन देहे चिद्धर्मकेऽञ्जसा |
गृह्यमाणेऽनुमानेन न तच्छक्यं प्रबाधितुम् || १४६ ||
दर्शनादिक्रियां कुर्वन्सर्वदाऽव्यभिचारतः |
प्रत्यक्षेणैव दृष्टोऽयं देहो नातस्ततोऽपरः || १४७ ||
दर्शनादिक्रियाकारी देहश्चेदभ्युपेयते |
कस्मादविकलस्यैव दृष्ट्यादिर्न तथेक्ष्यते || १४८ ||
नैष दोषो भवेदत्र प्रत्यक्षप्रमितत्वतः |
न हि दृष्टं समुल्लङ्घ्य ततोऽन्यद्वलवन्मतम् || १४९ ||
भास्वराभास्वरत्वं च प्रत्यक्षेणैव वीक्ष्यते |
खद्योतस्यानुमानेन न हेत्वन्तरकल्पनम् || १५० ||
हेत्वन्तरेऽनुमेये च किंचित्सामान्यगन्धतः |
सर्वं सर्वस्य लिङ्गं स्यात्तच्चानिष्टं प्रसज्यते || १५१ ||
न च नास्ति पदार्थानां लोकेऽसाधारणः कचित् |
स्वभावोऽग्न्यादिकानां हि नोष्णत्वाद्यन्वहेतुतः || १५२ ||
प्राणिधर्माद्यपेक्षं चेदुष्णत्वादि हविर्भुजः |
नैवं तत्रापि दोषस्य प्रसक्तेरनिवृत्तितः || १५३ ||
तदप्यस्त्विति चेन्मैवं धर्मादेरप्रसिद्धितः |
धर्माभ्युपगमे दोषो ह्यनवस्था प्रसज्यते || १५४ ||
न चानवस्थया सिद्धिरभिप्रेतस्य वस्तुनः |
तदलं क्षितितोयाग्निमरुतां परिणामजे |
चेतोवत्यक्षसंवेद्ये कष्टकल्पनयाऽनया || १५५ ||
सर्वतीर्थदृशां सिद्धिः स्वाभिप्रेतस्य वस्तुनः |
यदभ्युपगमादेव तत्सिद्धिर्वार्यते कुतः || १५६ ||
प्रत्यक्षेण विरुद्धत्वं न तावदुपपद्यते |
विषयाभावतस्तस्य प्रामाण्यं दुर्लभं यतः || १५७ ||
सर्वतीर्थदृशां तावत्सामान्यं मानलक्षणम् |
अज्ञातार्थाधिगमनं त्वदुक्ते तन्न युज्यते || १५८ ||
प्राक्प्रमाणसमुत्पत्तेर्देहादेर्विषयस्य ते |
प्रमाणहेतोः केन स्यादज्ञातत्वमितीर्यताम् || १५९ ||
स्वतः सिद्धोऽथवाऽसिद्धो देहादिस्ते भवन्भवेत् |
प्रमाणानां प्रमाणत्वं नोभयत्रापि लभ्यते || १६० ||
प्रमाणान्यन्तरेणापि देहादिश्चेत्प्रसिध्यति |
वद प्रमाणैः को न्वर्थो न हि सिद्धस्य साधनम् || १६१ ||
स्वतोऽसिद्धेऽप्रमेये च नासतो व्यञ्जिका प्रमा |
नाभिव्यनक्ति सविता खरशृङ्गं स्फ़ुरन्नपि || १६२ ||
प्रमाणव्यतिरेकेण नाप्यसत्त्वं प्रसिध्यति |
सत्त्ववन्नापि चाभेदे मानमेयौ प्रसिध्यतः || १६३ ||
यदि मानातिरिक्तार्थोऽमितः संभाव्यते तदा |
तं बोधयद्भवेन्मानं न तु तत्कुर्वदिष्यते || १६४ ||
अबुद्धबोधनं मुक्त्वा नान्यत्कार्यं क्वचिद्यतः |
सत्त्वं वा यदि वाऽसत्त्वं नातो मेये प्रमाणतः || १६५ ||
मानव्यापारतः पूर्वं सिद्धामेवावबोधयत् |
शुक्तिकां मानतां याति, नासिद्धं रजतादिकम् || १६६ ||
शुक्तौ रजतविज्ञानाच्छुक्तिवन्नामितं यतः |
रजतं विद्यते किंचिद्विज्ञातं चाऽऽत्मवस्तुवत् || १६७ ||
नातिरेकान्वयाभ्यां यद्वस्तु संभाव्यते कथम् |
तत्प्रति स्यात्प्रमाणत्वं शुक्तिकारजते यथा || १६८ ||
किं मानसंगतेरर्थे जातेयमवबुद्धता |
किंवा प्रागपि संबन्धाद्बुद्धोऽर्थोऽभून्न मानतः || १६९ ||
बोधात्मकत्वं च मितेः किमासीन्मेयसंगतेः |
प्राग्वा मेयाभिसंबन्धान्मितेर्बोधात्मता भवेत् || १७० ||
नार्थानधिगतत्वं च प्रमाणेभ्यः प्रसिध्यति |
रूपानधिगतत्वं नो न श्रोत्रादेः प्रमाणतः || १७१ ||
मानव्यापारतश्चेत्स्यान्मेयानधिगातिस्तदा |
तद्व्यापारात्पुरा मेयः स्यात्स्वतोधिगतात्मकः || १७२ ||
यत एवमतोऽवश्यं प्रमाणव्यापृतेः पुरा |
मेयोऽनधिगतः सिद्धो ह्यभ्युपेयोऽवबुद्धवत् || १७३ ||
न चानाहितसन्मानस्वतश्चिन्मात्रविग्रहात् |
प्रत्वगैकात्म्यतोऽन्यत्र यथोक्तां धुरमुद्वहेत् || १७४ ||
न ह्यज्ञाते यथा ज्ञाते विशेषणविशेष्यता |
ततश्च नैतत्संसिध्येदज्ञानादि प्रमाणतः || १७५ ||
प्रमाणाच्चानधिगतौ तन्निवृत्तिः कुतो भवेत् |
न दाहज्वरनुत्त्यर्थमग्निना स्याद्भिषक्क्रिया || १७६ ||
साक्ष्यमातृप्रमारूपं मानभूमौ यथेक्ष्यते |
नाज्ञातेऽनुभवादेषां कश्चिदन्यस्तथेक्ष्यते || १७७ ||
प्रमाणव्यापृतेरूर्ध्वं ज्ञाताज्ञातटूयं मिथः |
संधत्तेऽनुभवेनैव न तदन्येन केनचित् || १७८ ||
यदि नाम न मानानि व्याप्रियन्ते विनिश्चितेः |
प्राक्तथाऽप्यपलापोऽस्या नानुभूतेर्घटादिवत् || १७९ ||
एवं सिद्धेऽप्यनुभवे स्वमहिम्ना पुरा मितेः |
प्रमाणोत्पत्तिरन्वेष्यै प्रत्यग्ध्वान्तापनुत्तये || १८० ||
अवबुद्धस्वभावोऽपि सहतेऽनवबुद्धताम् |
वस्तुत्वान्न तमो हन्ति तथाऽपि प्रमितिं विना || १८१ ||
प्रमाणफ़लकारूढं स्वतमो हन्ति नान्यथा |
वस्तु मेयाभिसंबद्धं मानं तद्वत्तमोपनुत् || १८२ ||
प्रत्यक्षमानसिद्ध्यर्थं तस्मात्प्रत्यक्षवादिना |
प्राङ्भानादभ्युपेयोऽर्थो थोऽज्ञातत्वादिसिद्धिकृत् || १८३ ||
वागादिव्यापृतेः कर्ता शब्दादिगुणलाञ्छितः |
प्रत्यक्षो गम्यते मात्रा प्रतीचोऽत्यन्तभेदतः || १८४ ||
श्रोत्रादिव्यापृतो माता दुःखादिगुणवान्पराङ् |
कर्तेवानुभवेनैव प्रतीचा गम्यतेऽञ्जसा || १८५ ||
अनन्यानुभवः प्रत्यङ्न प्रमात्रादिगोचरः |
यतोऽपहतपाप्मादि युक्तं स्यात्तद्विशेषणम् || १८६ ||
लोकायतस्य बोद्धस्य कणभोज्याक्षपादयोः |
प्रत्यक्षेणैव मानेन विमुखीकरणं कृतम् || १८७ ||
प्रमाणफ़लयोर्भेदस्तथा मानप्रमेययोः |
स्वतःकूटस्थचित्सिद्धिरैकात्म्यं चानुभूतितः || १८८ ||
प्रत्यक्षं मानमेवेदमिति यस्मात्प्रसिध्यति |
प्रत्यक्षदृक्स्वयंज्योतिस्तदात्मेत्यभ्युपेयताम् || १८९ ||
मेयादींस्तभावं च संशयानृतनिश्चयान् |
विविच्य योऽनुगृह्णाति शब्ददींश्च जडान्पृथक् || १९० ||
देहेन्द्रियमनोबुद्धीः सुखादींश्च घटादिवत् |
तमेकमन्तरात्मानमप्रत्यक्षं प्रपश्य भोः || १९१ ||
द्रष्टृदर्शनदृश्यांश्च यः स्वप्ने प्रसमीक्षते |
तदभावं सुषुप्ते च स आत्मेत्यभ्युपेयताम् || १९२ ||
चक्षुरादीन्द्रियाणां च न च स्वप्नेऽस्ति संभवः |
सुषुप्ते चानुभूतिस्तु तयोरव्यभिचारिणी || १९३ ||
प्रमाणं मेयविषयं तत्फ़लं मातृसंश्रयम् |
यत्साक्षिकं द्वयं सिध्येत्स आत्मेत्यभ्युपेयताम् || १९४ ||
मानस्य हि फ़लं यत्र न तन्मानस्य गोचरः |
तस्य मेयैकनिष्ठत्वात्फ़लं तु स्यात्प्रमातरि || १९५ ||
प्रत्यक्षं वर्तते यत्र तत्फ़लं तत्र नेक्ष्यते |
तत्फ़लं वर्तते यत्र मानं तत्र न वर्तते || १९६ ||
एवं सति प्रमामातृफ़लमेयात्मनां तव |
कुतः प्रत्यक्षतासिद्धिर्यदि नाऽऽत्माऽभ्युपेयते || १९७ ||
व्यभिचारिषु सर्वेषु प्रत्यगात्मैकसाक्षिषु |
प्रत्यक्प्रत्यय एवैकः सर्वत्राव्यभिचारवान् || १९८ ||
एवं प्रत्यक्षतस्तावद्देहादिव्यतिरेकतः |
तथाऽनुभवतः साक्षादात्माऽयं प्रतिपादितः || १९९ ||
यच्चैतत्कृष्णसर्पादिदृष्टान्ताद्भवतोदितम् | अहं मनुष्य इत्यादि तत्र प्रतिविधीयते || २०० ||
चैतन्यं कायधर्मश्चेन्मनुष्योऽसाविति प्रमा |
असाधारणतो न स्यादहं वेद्मीतिवत्तदा || २०१ ||
समवेतं हि यद्यत्र चैतन्यं स्याच्छरीरके |
तस्यैव तद्भवेत्साक्षान्नान्यदेहाश्रितस्य तत् || २०२ ||
करणव्यापृतिं चर्ते मनुष्योऽस्मीति धीर्भवेत् |
पूर्ववन्न तु तत्तादृग्देहाद्भिन्ना ततश्चितिः || २०३ ||
न चाहंबुद्धिनिर्ग्राह्यमिदंधीग्राह्यगोचरः ||
विरोधान्न हि शीतत्वमुष्णस्याग्नेर्विशेषणम् || २०४ ||
कायस्यापि न चैतन्यमेवमेव विशेषणम् |
विरोधिना जडत्वेन व्याप्तेः किमु परस्य तत् || २०५ ||
विशेष्यमपि नाऽऽप्नोति धर्मान्तरविशेषितम् |
विशेष्यमात्रनिष्ठत्वादन्यत्र स्यात्कथं नु तत् || २०६ ||
विशेषणविशेष्यत्वे संगतिश्चेद्भवेत्तयोः |
एकप्रत्ययगम्यत्वं स्यात्तदा कृष्णसर्पवत् || २०७ ||
आविद्वदङ्गनावालं देहादौ घटवन्मतिः |
पृथक्त्वेन भवन्तीयं कथं स्याच्चिद्विशेषिता || २०८ ||
मातारमपि नाऽऽप्नोति यत्प्रमेयैकनिष्ठितम् |
प्रत्यक्षं तस्य का शक्तिः स्वार्थायां चिति वर्तितुम् || २०९ ||
असाधारणरूपोत्थाज्ञानेनैव प्रमीयते |
यथा घटस्तथैवाऽऽत्मा नानत्मप्रत्ययप्रमः || २१० ||
स्वार्थं सन्न परार्थस्य स्वातन्त्र्यात्स्याद्विशेषणम् |
न च चैतन्यमित्किंचिच्चैतन्याल्लभ्यते पृथक् || २११ ||
ग्रहीत्रेव हि चैतन्यमात्मनोऽनात्मनस्तथा |
ग्रहीतुर्ग्राह्यता लोके न न्यायेनोपपद्यते || २१२ ||
प्रत्यक्त्या विभिन्नस्य चैतन्यस्य विशेषणम् |
पराकत्वान्नापि कायः स्याच्छीततेव विभावसोः || २१३ ||
पारिहार्यादिगं हेम्नि प्रमाणं मेयनिष्ठितम् |
कथमात्मचितौ तत्स्यात्तद्विरुगद्धार्थसिद्धये || २१४ ||
भूतेभ्यश्च चिदुत्पत्तिर्न प्रत्यक्षप्रमाणिका |
भूतान्वयस्य चासत्त्वान्नापि लिङ्गात्प्रसिद्ध्यति || २१५ ||
मृतोऽस्मीत्यपि संवित्तिश्चैतन्यापगमे कुतः |
जाड्यात्स्यान्नापि कायस्य चिदभावश्चितेः कुतः || २१६ ||
नापि स्वप्नानुभूतेश्च मिथ्यात्वं स्वप्नवन्मतम् |
बोधानुभववत्तस्या बाधको नेक्ष्यते यतः || २१७ ||
वायोरपि समुत्क्रान्तिः प्रत्यक्षान्नावसीयते |
चितेस्तद्भावभावित्वाद्वायुरेवास्तु चेतनः || २१८ ||
चैतन्यं भूतकार्यं चेत्कायवत्तिष्ठतां चितिः |
चितिवन्नश्यतां यद्वा कायोऽयं हेतुनाशतः || २१९ ||
जाग्रच्छरीरवच्चेत्स्यात्स्वप्नकायोऽपि भूततः ||
सत्यभूतैकहेतुत्वान्मिथ्यात्वंं तस्य किंकृतम् || २२० ||
सत्यो वा यदि वा मिथ्यां स्वप्नदेहोऽभ्युपेयते |
चितेरव्यभिचारित्वात्तथाऽपीष्टं प्रसिध्यति || २२१ ||
तस्मान्नृहस्तिदेहादौ जाग्रत्स्वप्नादिभूमिषु |
भिन्नः शरीरतः सिद्धः प्रमाता प्रत्यभिज्ञया || २२२ ||
देशकालवयोजातिरूपशक्त्यादिभेदतः |
देहे न प्रत्यभिज्ञा स्याज्जाते स्मर्तरि युज्यते || २२३ ||
अनुग्राह्यसजातीयं न च प्रत्यक्षमानिनः |
ज्योतिः साधयितुं युक्तमनुमानद्विषः सतः || २२४ ||
सजातीयगिरा चात्र भवता किं विवक्षितम् |
सामान्यमथवा व्यक्तिर्यदि सामान्यमुच्यते || २२५ ||
सजाति नास्ति सामान्यमनवस्था तथा सति |
निःसामान्यानि तेनाऽऽहुः सामान्यानीति वादिनः || २२६ ||
भौतिकत्वेन चेज्ज्योतिर्देहानुग्राहकं मतम् |
देहेऽपि तस्य सद्भावान्नापेक्ष स्यात्तदा रवौ || २२७ ||
विशेषश्चेदपेक्ष्यः स्याद्यो देहेऽस्मिन्न विद्यते |
नानुग्राह्यसजातित्वं तस्यानुग्राहकत्वतः || २२८ ||
देहात्स्याद्भिन्नजातीयं वस्तु देहावभासि यत् |
विवादगोचरापन्नं भास्वरत्वाद्रवीन्दुवत् || २२९ ||
नानुग्राह्यसजातीयं नाप्यनुग्राहकं तथा |
घटो घटं रविर्वेन्दुं नानुगृह्णाति कुत्रचित् || २३० ||
सजातीयासजातीयैर्देहोपकृतिरिष्यते |
क्ष्माबग्निवायुभिः साक्षान्नातो नियम इष्यते || २३१ ||
विजातीयोपकारश्चेद्भवता नाभ्युपेयते |
चतुर्भूतात्मको देह इत्येतत्कथमुच्यते || २३२ ||
अभावोऽप्युपकुरुते लोकेऽस्मिन्भाववद्यतः ||
नातोऽनुग्राहकत्वादिनियमोऽयं समञ्जसः || २३३ ||
पार्थिवैः पार्थिवस्याग्नेरुपकारो यथेन्धनैः |
वैद्युतस्य तथैवाद्भिरुपकारः समीक्ष्यते || २३४ ||
अद्भिः काष्ठैश्चोपकारः पावकस्यैव वीक्ष्यते |
अग्न्यम्बुभिश्च शमनं तथाऽग्नेरेव दृश्यते || २३५ ||
सजातीयासजातीयनियमोऽतो न युज्यते |
उपकारापकारत्वे पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना || २३६ ||
यच्चाप्यक्षैरनैकान्त्यं हेतोरभिहितं पुरा |
तच्चाप्यसत्त्वयाऽभाणि धर्मित्वेन परिग्रहात् || २३७ ||
सेन्द्रियस्यास्य देहस्य पुरुषोक्त्या परिग्रहात् |
न ह्येकदेशः साध्यस्य दृष्टान्तत्वाय कल्पते || २३८ ||
लिङ्गस्य मात्वसंसिद्धौ दूषणं दूषणं भवेत् |
विशेषेऽनुगमाभाव इत्यादि यदुदीरितम् || २३९ ||
सामान्येतररूपत्वात्साध्यस्याग्न्यादिरूपिणः |
अपि दोषद्वयं न स्यादेकरूपे हि शङ्क्यते || २४० ||
न चेन्द्रियाणि ते सन्ति प्रत्यक्षैकप्रमाणिनः |
अनुमानादृते तेषां संसिद्धिर्नेष्यते यतः || २४१ ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यभावाभावविभागवित् |
स्वार्थमन्यानपेक्षं सच्चैतन्यं नाक्षमानगम् || २४२ ||
न च तद्भावभावित्वं व्यतिरेकाप्रसिद्धितः |
देहाभावे ह्यभावोऽस्याश्चितेः स्यात्किंप्रमाणकः || २४३ ||
अनुमानाप्रमाणत्वं न प्रत्यक्षेण साध्यते |
लिङ्गेनापि च तत्सिद्धौ त्वदुक्त्यैव विरुद्धता || २४४ ||
त्वदशेषप्रवृत्तीनां निरोधश्च प्रसज्यते |
लिङ्गस्येहाप्रमाणत्वे निश्चेष्टं स्याज्जगत्तथा || २४५ ||
वागाभिव्याहृतिश्चेयमपि ते न प्रसिध्यति ||
नैवाऽऽत्मप्रतिपत्त्यर्थं भारत्युच्चार्यते त्वाया || २४६ ||
विवादगोचरापन्ना प्रमाणमनुमेष्यताम् |
अनुमानत्वतो लिङ्गाद्दूषणानुमितिर्यथा || २४७ ||
खद्योतादिप्रकाशस्य यच्चानित्यत्वमुच्यते ||
पक्षादिव्यवधानत्वात्तच्चास्माकं न तान्प्तति || २४८ ||
भावाभावग्रहो नापि सिध्येत्प्रत्यक्षमानतः |
विद्यमानार्थसंबन्धात्प्रत्यक्षस्येह सर्वतः || २४९ ||
अथाभावोऽपि तद्गाह्य इति चेदभिधीयते |
प्रत्यक्षाभावसंसिद्धौ किं प्रमाणमितीर्यताम् || २५० ||
प्रमातृमानाभावोऽपि भवता प्रतिपाद्यते |
यद्भावेऽपि न यन्मानं तदभावेऽपि तत्कथम् || २५१ ||
व्यावर्तते स्वभावश्चेदित्येतदतिदुर्घटम् |
स्वभावो वस्तुनस्तत्त्वं तत्त्वात्तत्त्वं न हीयते || २५२ ||
धर्मादेः फ़लदातृत्वं स्वभावोऽवश्यमेव तत् |
अभ्युपेयस्त्वयाऽपीह यथा तदपि मे शृणु || २५३ ||
क्रियातः स्तुतिनिन्दादेः सुखदुःखादिलक्षणम् |
धर्माधर्मफ़लं साक्षात्प्रत्यक्षेणानुभूयते || २५४ ||
आगमैकप्रमाणत्वात्कथं धर्माद्युदाहृतिः |
अथाभ्युपगमाद्युक्तं वेदाभ्युपगतिस्तथा || २५५ ||
मानान्तराभ्युपगमाद्भवतश्च तथा सति |
स्वसिद्धान्तविरोधोऽयं बलादायात्यनीप्सितः || २५६ ||
दग्धृत्वादिस्वभावोऽग्नेः शक्तिश्चेद्भवतोच्यते ||
प्रत्यक्षात्तदसंसिद्धेर्विरोधस्तेऽनुमाश्रितेः || २५७ ||
मदभ्युपगमो यद्वद्भवतोऽपि तथा यदि || ||
सर्वमानाभ्युपगमान्न किंचिन्नोऽस्ति दुःस्थितम् || २५८ ||
त्वदभ्युपगमार्थाय यत्नोऽयं क्रियते मया |
अभ्युपेतो मदुक्तश्चेत्सिद्धं नः स्यात्प्रयोजनम् || २५९ ||
अनवस्थेति योऽप्युक्तः सोऽपि दोषो निराकृतः |
सर्वमानाभ्युपगमान्नानवस्था ततो बलात् || २६० ||
देहादिव्यतिरिक्तोऽत आत्मा सिद्धो यथोदितः |
आदित्याद्यसजातीयः पूर्वाक्तादनुमानतः || २६१ ||
दर्शनादिक्रियावांश्चेद्देह एवाभ्युपेयते |
दृष्टस्यैव स्मृतौ न स्यात्स्वप्ने चार्थस्य दर्शनम् || २६२ ||
बाह्यादित्यादिविरहे करणव्यापृतिं विना ||
जाग्रद्वद्वीक्षते स्वप्ने दृष्टपूर्वं यतो नरः || २६३ ||
सामग्र्या स यया पूर्वमद्राक्षीच्छिखरं गिरेः |
तया विनैव स्वप्ने तदात्मा पूर्ववदीक्षते || २६४ ||
उत्खातनयनश्चायमनुत्खाताक्षवद्धटम् |
स्वप्ने समीक्षते नात आत्मनोऽन्यः प्रपश्यति || २६५ ||
ततश्चैतद्भवेत्सिद्धं यः स्वप्ने कुम्यमीक्षते |
विचक्षुः प्रागपि घटं स एवैक्षिष्ट चक्षुषा || २६६ ||
मृतौ चाविकलस्यैव दर्शनादेरसंभवात् |
न स्याद्देहस्य तच्चापि देहो द्रष्टा भवेद्यदि || २६७ ||
नेक्षितृत्वेऽक्षबुद्ध्यादेः प्रत्यभिज्ञोपपद्यते |
न भिन्नद्रष्टृकं यस्मात्प्रतिसंधानमर्हति || २६८ ||
यमद्राक्षं पुरा कुम्भं तमेवाद्य स्पृशाम्यहम् |
इत्येतत्प्रतिसंधानं न भिन्नद्रष्टृकं भवेत् || २६९ ||
प्रतिसंधानकृत्तर्हि मनः संस्कारसंश्रयात् ||
नैवं तस्यापि मनसो विषयत्वेन दर्शनात् || २७० ||
शब्दादिखचितं साक्षात्स्मृतिस्वप्नगतं मनः |
कुम्भवद्वीक्ष्यते यस्मान्नात आत्मा मनोऽपि नः || २७१ ||
भावाभावौ प्रमात्रादेस्तद्विलक्षणरूपभृत् |
प्रत्यक्समीक्षते नित्यं नातो द्रष्टृ भवेन्मनः || २७२ ||
योग्यत्वं चास्य देहस्य प्रत्यक्षैकप्रमाणकम् |
प्रत्यक्षाप्रमितं कस्माद्भोक्तृत्वं तस्य कल्प्यते || २७३ ||
अयंरूपेण भोग्योऽर्थो ह्यहंरूपेण भोजकः |
विरुद्धरूपौ प्रत्यक्षाद्नम्येते भोज्यभोजकौ || २७४ ||
इत्यलं शुष्कतर्कोत्थवाङ्भात्राक्षेपदूषणैः |
पुंसां पुमर्थसिद्ध्यर्थं प्रक्रान्तमभिधीयते || २७५ ||
आत्मैवास्येत्युपश्रुत्य पूर्वात्तरविरुद्धताम् |
आशङ्क्य जनकोऽप्राक्षीदात्माऽयं कतमो न्विति || २७६ ||
देहादिसंहतावस्यामात्मेति ह्यभिधाधियौ |
सुप्रसिद्धे जगत्यस्मिन्नायोषिद्वालपण्डितम् || २७७ ||
पंव्यापारस्य संबन्धो देहादिव्यतिरेकिण ||
ज्योतिषाऽनात्मना पूर्वं लिङ्गेन प्रतिपादितः || २७८ ||
आत्मैवास्येति वचनात्पूर्वोत्तरविरोधतः |
संजातसंशयो राजा याज्ञबल्क्यमपृच्छत || २७९ ||
अर्थान्तरं चेद्देहादेरात्मज्योतिर्विवक्षितम् |
पूर्वोत्तरविरोधोऽयं तदा नैवेह ढौकते || २८० ||
आत्मशब्दश्च लोकेऽस्मिन्प्रसिद्धोऽनेकवस्तुषु |
साक्षिबुद्धिशरीरान्तेष्वात्मबुद्धिसमन्वयात् || २८१ ||
डतच्प्रत्ययस्तस्माद्बह्वर्थस्यात्र संभवात् |
कतमो भवताऽऽत्मेति ज्योतिष्ट्वेन विवक्षितः || २८२ ||
इति पृष्टोऽनुमानेनाविरुद्धं प्रत्यपीपदत् |
आत्मज्योतिः सुविस्पष्टं राजानं योऽयमित्यतः || २८३ ||
भान्वादिज्योतिषा तावद्व्यवहर्तुरनुग्रहः |
कुष्णसारादिदेशेषु स्वान्तस्यानुग्रहस्ततः || २८४ ||
मनःप्रधानः संघात आत्मचैतन्यबिम्बितः |
अभिव्यक्तस्मृतिः सोऽथ बाह्यां चेष्टां प्रपद्यते || २८५ ||
पिण्डस्तवदिहाऽऽत्मैको द्वितीयो लिङ्गसंज्ञितः |
चिद्विम्बितावधिश्चान्यश्चतुर्थो नेति नेति यः || २८६ ||
बाह्यान्तर्ज्योतिषोर्मध्ये देहो बुद्ध्यादिसंहतः |
वर्तते वाङ्भनःकायक्रियाकारी सुखादिमान् || २८७ ||
भान्वादिज्योतिषा सोऽयं सम्यक्संदीपितेक्षणः |
तद्दूरेद्धमनाः स्मृत्वा बाह्यांचेष्टां प्रपद्यते || २८८ ||
धर्माधर्मसमुत्थोऽस्थ बाह्यज्योतिरनुग्रहः |
हेत्वन्तरानपेक्षस्तु प्रत्यग्ज्योतिरनुग्रहः || २८९ ||
देहैकदेश एवास्य देवतानुग्रहस्ततः |
कृत्स्नाध्यात्माधिदैवादावात्मज्योतिरनुग्रहः || २९० ||
न तत्र सूर्यो भातीति तथाचाऽऽर्थर्वणे वचः |
यथा प्रकाशयत्येक इति चाप्यैश्वरी स्मृतिः || २९१ ||
अस्थास्नुत्वाच्च धर्मादेः प्रयोज्यं साधिदैवतम् ||
अध्यात्ममधिभूतं च तेनास्थास्न्वात्मसाक्षिकम् || २९२ ||
बाह्यज्योतिरभावेऽतो वाङ्भानःकायहेतुके |
स्वप्नादिव्यवहारेऽस्मिञ्ज्योतिरात्मैव नापरम् || २९३ ||
देहेन्द्रियमनोबुद्धिव्यतिरेकप्रसिद्धये |
योऽयमित्युच्यते प्रत्यग्ज्योतिषो भानुवद्वचः || २९४ ||
स्वयंप्रमाणकस्तावत्साक्ष्यन्तोऽर्थो व्यवस्थितः |
भावाभावौ प्रमात्रादेस्तत्प्रसादात्प्रसिध्यतः || २९५ ||
तदाभासानुविद्धेन प्रमात्राऽहंवपुर्भुता |
प्रमाणादेः प्रसिद्धिः स्यान्मेयस्यापि प्रमाणतः || २९६ ||
प्रमाणव्यापृतिफ़लप्रसिद्धिश्च प्रमातरि |
अवगत्यवसाना स्यात्प्रमातुः प्रत्यगात्मनि || २९७ ||
यतोऽवगतिरेवात्र प्रमात्रादिविशेषणा |
साक्षात्प्रमाफ़लं न्याय्यं प्रत्यगात्मैकसाक्षिकम् || २९८ ||
प्रत्यक्चिदाकृतिर्बुद्धौ मेयार्थाकृतिवत्स्थिता |
बुद्धिः कारणसंस्थैव कृत्स्नव्यवहृतिक्षमा || २९९ ||
यः पृष्टः स पराग्वृत्तिप्रमामेयातिलङ्घितः |
प्रत्यक्षेणैव मानेन त्वयमित्यभिधीयते || ३०० ||
पराञ्चीति च मन्त्रोक्तिः साक्षादात्मेति च श्रुतिः |
पराङ्भानाप्रमेयत्वमात्मनः प्रत्यबूबुधत् || ३०१ ||
कुम्भाकारेण कुम्भार्थो यथा प्रत्यक्ष ईक्ष्यते |
विज्ञानेन तथा प्रत्यङ्ङात्माकारेण गृह्यते || ३०२ ||
घटासामान्यरूपोत्थप्रत्यक्षैकप्रमाणकः |
घटार्थोऽव्यभिचारित्वात्तयोर्मानप्रमेययोः || ३०३ ||
आत्मासाधारणात्मोत्थभास्वचैतन्यरूपिणा |
प्रत्यक्षेणेक्ष्यते नित्यमात्मनाऽऽत्मा त्वकारकः || ३०४ ||
अनात्माकारमानेषु ह्यन्योन्यव्यभिचारिषु |
प्रत्यक्प्रत्यय एवैकः सर्वत्राव्यभिचारवान् || ३०५ ||
यत एवमतः प्रत्यक्प्रत्ययेनोपदिश्यते |
तदन्यधीगृहीतौ स्याद्यतोऽनात्मत्वमात्मनः || ३०६ ||
अपास्तान्यव्यपेक्षं चेदात्मदृष्ट्या समीक्षितम् |
जगदात्मैव कृत्स्नं स्यान्न ह्यज्ञातोऽवशिष्यते || ३०७ ||
अयमित्यभिधायोग्यबहोरर्थस्य संनिधिः |
विज्ञानमय इत्युक्तिस्तदवच्छित्तये येतः || ३०८ ||
विज्ञानमय इत्यस्माद्व्यपदेशान्निवर्तते |
ज्योतिरात्मा जडाद्देहात्तस्याचैतन्यरूपतः || ३०९ ||
विज्ञानमित्यनेनात्र बुद्धिरेवाभिधीयते |
बुद्ध्युपाध्यविविक्तश्च विज्ञानमय उच्यते || ३१० ||
बुद्धिविज्ञानसंपृक्तो यस्मादेष प्रमीयते |
राहुवच्चन्द्रसंपृक्तः प्रत्यग्ज्ञानमयस्ततः || ३११ ||
द्रष्टृत्वाद्यभिसंबन्धोऽकारकस्यापि सर्वदा |
बुद्धियोगकृतोऽतोऽयं विज्ञानमय उच्यते || ३१२ ||
आत्मानात्मावबोधाय यतो धीरेव कारणम् |
सर्वार्थकरणं साऽतो दीपो ध्वान्ते यथा तथा || ३१३ ||
विज्ञानालोकसंपृक्तं मेयं वस्त्वखिलं यतः |
विजानाति मयट्तस्मात्प्रायार्थोऽत्रावसीयते || ३१४ ||
यावाल्ल्युडर्थस्तेनायं तदविद्यैकहेतुतः |
अविशिष्टो मतो यस्मात्तदाभासैकवर्त्मना || ३१५ ||
विज्ञानमय इत्येवं तस्मादात्माऽभिधीयते |
सर्वधीवृत्तिसाक्षित्वात्तादात्म्याच्चाप्यनात्मनः || ३१६ ||
सर्वार्थग्रहणं तस्मात्पुरोवस्थितदीपवत् |
प्रधानं करणं बुद्धिर्द्वारमात्रं ततोऽपरम् || ३१७ ||
व्याचख्युर्मयटं ये तु विकारार्थे महाधियः ||
स्वव्याख्यानविरोधः स्यात्तेषां चानर्थसंगतिः || ३१८ ||
आत्मनश्चापि निःशेषविकारप्रतिषेधतः |
न जायत इति स्पष्टं श्रुतिमन्त्रोक्तिसंश्रयात् || ३१९ ||
अनिर्मोक्षप्रसक्तिश्च विकारश्चेत्परात्मनः |
मयण्नातो विकारे स्यात्प्रायार्थस्त्वत्र युज्यते || ३२० ||
यदि वाऽज्ञानतस्तस्य विकारो जगदिष्यते |
रज्ज्वाः सर्पादिको यद्वन्न तथा दोष इष्यते || ३२१ ||
विज्ञानमय इत्यत्र वाक्ये प्रायार्थतेष्यते |
पृथिव्यादिमयोऽप्यात्मा यस्मादूर्ध्वं प्रवक्ष्यते || ३२२ ||
संदिह्यमानः सर्वत्र पदार्थोऽन्यत्र निश्चितात् ||
प्रयोगात्सुविनिश्चेयो न्यायाद्वाऽत्यन्तनिश्चितात् || ३२३ ||
देहादिवेन्द्रियेभ्योऽपि व्युत्थापनचिकीर्षया |
प्राणेष्विति श्रुतिर्वक्ति प्राणाः पञ्चदशोदिताः || ३२४ ||
तेभ्योनिर्धारणार्थाय सप्तमीयं प्रयुज्यते ||
प्राणेषु योऽर्थोऽनुगतः स आत्मेत्यवधार्यताम् || ३२५ ||
प्राणेष्वात्मीयरूपेषु प्रत्यकत्वेनावभाति यः |
स एवाऽऽत्मेति विज्ञेयस्तेषु सर्वेष्वनात्मसु || ३२६ ||
मतं प्राणसजातीया धीरेवाऽऽत्मेति चेन्न तत् |
यतो धीव्यतिरेकार्थं हृदीति श्रुतिरभ्यधात् || ३२७ ||
हृच्छब्देन च धीरेव तात्स्थ्यादत्राभिधीयते |
स्वार्थस्तस्यां य आभाति स आत्मा बुद्धिवृत्तिदृक् || ३२८ ||
हृदीत्याधारनिर्देशाद्धीस्था आत्मेति शङ्क्यते |
वृत्तयोऽतो निवृत्त्यर्थमन्तिरित्युपदिश्यते || ३२९ ||
देवताविषयप्राणबुद्धितद्वृत्तितः परः |
प्रत्यक्तया यः प्रथते ज्योतिरात्मा स ईक्ष्यताम् || ३३० ||
ग्राहकग्रहणग्राह्यरूपोऽनात्मा प्रवाहवान् |
बुद्ध्यादिर्विषयान्तोऽर्थो यत्साक्षिक इवेक्ष्यते || ३३१ ||
भूत्वाऽभवंस्तथाऽभूत्वा भवंश्चेहातथात्मना |
अज्ञातोऽलुप्तदृष्टिर्यः स आत्मा ज्योतिरुच्यते || ३३२ ||
आगमापायितामिद्धिर्बुद्ध्यादेर्यत्समाश्रयात् ||
साक्षादात्मेति तं पश्य प्रत्यग्दृष्ट्यैकमात्मनि || ३३३ ||
परागर्थानुसारिण्यो यतो धीवृत्तयस्ततः |
विशेषणादन्तरिति व्यावर्त्यन्ते पराक्त्वतः || ३३४ ||
कारणं तर्हि बुद्धध्यादेरात्मेत्यत्र प्रसज्यते |
कार्यस्यान्तर्यतो दृष्टं सर्वत्रैव च कारणम् || ३३५ ||
जाड्यं चाऽऽत्मन इच्छन्ति कणभुङ्भतजीविनः |
तेषां विप्रतिषेधार्थं ज्योतिरित्यभिधीयते || ३३६ ||
योऽयमित्यादिना यद्वा यथोक्तस्याऽऽत्मवस्तुनः |
प्रकृतज्योतिःसंवन्धो ज्योतिरित्यभिधीयते || ३३७ ||
उपादानं हि बुद्ध्यादेरात्माविद्येति भण्यते |
सकृद्विभातं चिन्मात्रं ज्योतिरित्युपदिश्यते || ३३८ ||
वस्तुवृत्तेन प्रध्वस्तनिः शेषाज्ञानमात्मनः |
ज्योती रूपमिदं भास्वत्प्रत्यङ्भात्रसतत्त्वकम् || ३३९ ||
ज्योतिः संविच्चितिः प्रत्यङ्ङात्मेति व्यपदिश्यते |
स्वार्थं यत्प्रथते नित्यं जाग्रत्स्वरप्नसुषुप्तिषु || ३४० ||
बुद्ध्यादिषु पारर्थेषउ ह्यागमापायिवस्तुषु |
स्वयं रूपेण यो भाति स्थास्रुः स्वार्थः स भण्यते || ३४१ ||
ज्योतिरित्यस्य बुद्ध्यादेरागमापायसिद्धिदः |
स्वयंमातृक एवायमात्मत्वादेव कारणात् || ३४२ ||
अनेनैव यथोक्तेन ज्योतिषा सकलं जगत् |
षड्भावविक्रियामेति निर्विकारेण भास्वता || ३४३ ||
अचेतनोऽपि बुद्ध्यादिश्चेतनावानिवेक्ष्यते ||
देहेन्द्रियमनोबुद्धिसंघातो वायुभिः सह || ३४४ ||
यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः |
क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं व्यनक्तीति स्मृतेर्वचः || ३४५ ||
आत्मच्छायं पयोऽशेषं यथा मारकतो मणिः |
परीक्षणाय प्रक्षिप्तः कुर्यादात्माल तथैव च || ३४६ ||
बुद्ध्यादिदेहपर्यन्तं प्रत्यगज्ञानहेतुकम् |
जडस्वभावकं नित्यमवभासयति स्वयम् || ३४७ ||
बुद्ध्यादिष्वपि सूक्ष्मेषु यत्सूक्ष्मतममुच्यते |
बुद्ध्यादिकारणं नित्यमात्माविद्येति भण्यते || ३४८ ||
अपि कूटस्थवपुषः प्रतीचः सङ्गकारकम् |
तत्त्वमस्यादिवाक्योत्थज्ञानबाध्यं च यद्विदुः || ३४९ ||
यन्निमित्तं च साक्षित्वं कारणत्वं तथाऽऽत्मनः |
सर्वकार्यविनाशेऽपि यद्बीजमवशिष्यते || ३५० ||
तदात्मज्योतिषेद्धं सन्नित्यमेवावतिष्ठते |
उत्पत्तिस्थितिभङ्गानां न वेद्मीति च साक्षितः || ३५१ ||
कूटस्थ एव साक्ष्यत्र स्वमोहाभासहेतुतः |
अविचारितसंसिद्धि तमोऽनुभवसंश्रयात् || ३५२ ||
निःसाक्षिके न वेद्मीति न कथंचित्प्रसिध्यति |
तथा कूटस्थसंवित्के नितरां नैतदिष्यते || ३५३ ||
ऐश्वर्यं कारणत्वं च साक्षित्वमपि चाऽऽत्मनः |
सदेशितव्यकार्यार्थसाक्ष्यार्थेनास्य संगतेः || ३५४ ||
आत्माज्ञानमतः प्रत्यक्चैतन्याभासवत्सदा |
आत्मनः कारणत्वादेः प्रयोदजकमिहेष्यते || ३५५ ||
चैतन्याभासवत्प्रत्यङ्भोहान्तात्प्रत्यगात्मनः |
बुद्ध्यादेर्विषयान्तस्य सिद्धिः स्यात्साक्षिणस्ततः || ३५६ ||
स्वकारणाभिसंबन्धाच्चैतन्याभासता धियः |
जायतेऽतोऽभिमानोऽस्यां जायते महतामपि || ३५७ ||
कारणानन्तरत्वाच्च तथा स्वच्छस्वभावतः |
चैतन्याभासवत्येषा धीः पूर्वमभिजायते || ३५८ ||
तस्मादात्माभिमानो हि बुद्धौ जनिमतां सदा |
जायते सर्वभूतानामपि सर्वविदामिह || ३५९ ||
चिदाभासोऽथ मनसि बुद्ध्यानन्तर्यकारणात् |
मनःसंबन्धतश्चैवमिन्द्रियष्वभिजायते || ३६० ||
मनःकरणसंबन्धाद्देहेऽप्यस्योपजायते |
एवमाभासयत्यात्मा कृत्स्नं कार्यं सकारणम् || ३६१ ||
सौक्ष्म्यस्य तारतम्येन स्थितस्य विषयावधि |
आत्माभिमानधीः पुंसां जायते नियता ततः, || ३६२ ||
नित्योऽनित्यानामिति च येन सूर्यस्तथा परः |
नतत्र सूर्यो भातीतिमन्त्राम्नायो ह्यनेकशः || ३६३ ||
आत्मन्येवं प्रबुद्धेऽस्मिञ्ज्योतिषि ध्वान्तनाशतः |
सर्वस्यैवाऽऽत्मयाथात्म्यादात्मा पुरुष उच्यते || ३६४ ||
आत्माज्ञानसमुच्छित्तौ तज्जस्य न हि वस्तुनः |
प्रत्यग्रूपात्पृथग्रूपं संभाव्यं केनचित्कचित् || ३६५ ||
स्रगज्ञानसमुच्छितौ न तज्जस्यान्यतः स्रजः |
रूपं संभाव्यतेऽह्यादेरेवमात्मस्वरूपतः || ३६६ ||
न कार्ये कारणे वाऽपि तदभावेऽथवाऽन्यतः |
प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्याद्रूपं संभाव्यतेऽण्वपि || ३६७ ||
अव्यावृत्ताननुगतप्रत्यङ्भात्रावशेषतः |
पूर्णत्वात्पुरुषो ज्योतिरात्मैवैकोऽभिधीयते || ३६८ ||
सद्भावेऽपि च भान्वादेः पारार्थ्याद्देहवन्न तत् |
स्वार्थस्य ज्योतिषोऽभावे भावत्वायापि च क्षमम् || ३६९ ||
देहादेर्व्यापृतिश्चेत्स्याज्जडादित्यादिहेतुतः |
भवेन्निःसाक्षिकैवेयमन्धकारप्रनृत्तवत् || ३७० ||
स्वार्थात्मज्योतिषैवातो भावाभावात्मतां जगत् |
लभते तमृते यस्मान्नेयात्संभावनामपि || ३७१ ||
यदेतद्धृदयमिति तथाचाऽऽगमशासनम् |
प्राणिव्यवहृतिः सर्वा प्रत्यगात्माभिमानतः || ३७२ ||
सर्वाभिमानहेतुं च चिदाभासं पुराऽब्रवम् |
सम्यङ्भारकतदृष्टान्तदर्शनेनाऽऽत्मवस्तुनः || ३७३ ||
यद्यप्येमिदं वस्तु यथोक्तमहिमं परम् | तथाऽपि तज्जागरिते शक्यं दर्शयितुंन तु || ३७४ ||
आत्मबुद्धिमनश्चक्षुर्विषयालोकसंकरात् |
जाग्रद्भूमौ न तच्छक्यं ज्योतिर्दर्शयितुं ततः || ३७५ ||
स्वप्ने बुद्ध्याद्युपरतौ वासनामात्रशेषतः |
ज्योतिर्दर्शयितुं शक्यं स समान इतीर्यते || ३७६ ||
कछं चैवंस्वभावस्य तदज्ञानजभूमिषु |
व्यवहारः प्रतीचोऽस्य स समानाद्यतो वचः || ३७७ ||
ज्योतिर्भ्यो देहतो लिङ्गाद्बुद्ध्यन्ताच्चातिरेकतः |
योऽञ्जसा दर्शितस्तस्य विशुद्ध्यै वोत्तरं वचः || ३७८ ||
स्वयंज्योतिः शरीरादेर्बुद्ध्यन्तादनुमानतः |
निष्कृष्याभिहितो योऽत्र स समानः स्वमोहतः || ३७९ ||
समान एकः सन्नात्मा स्वात्माविद्यातदुद्भवैः |
अज्ञानमिथ्याविज्ञातप्रत्यक्त्वादात्मवस्तुनः || ३८० ||
केनैक इत्यपेक्षायां हृदयेनेति भण्यते |
सधीरिति श्रुतेरत्र हृदीति प्रकृतत्वतः || ३८१ ||
अविचारितसंसिद्धि यत्तु बुद्ध्यादिकारणम् |
कूटस्थात्मैकचैतन्यबिम्बितं सत्स्वदोषतः || ३८२ ||
स्वात्माविद्यावधिः सोऽयं परः कारणमुच्यते |
साक्षी चेता जगद्बीजमन्तर्यामीति च श्रुतौ || ३८३ ||
बुद्ध्यादिकार्यसंस्थस्य कूटरथासङ्गरूपिणः |
सर्वं स्यात्कारणत्वादि तदाभासैकवर्त्मना || ३८४ ||
चैतन्याभासवपुषा कूटस्थैकत्वमिष्यते |
कारणस्य स्वकार्यैश्च तदबोधसमन्वयात् || ३८५ ||
प्रतीचोऽनवशेषेण कार्यकारणसंगतिः |
तयोस्तु सावशेषेण प्रतीचा संगतिस्त्वियम् || ३८६ ||
नाऽऽत्मत्वाद्व्यतिरेकोऽस्य कार्यकारणभूमितः |
न सामान्यं विशेषो वा कार्त्स्न्यादात्मा ततो भवेत् || ३८७ ||
अनात्मनस्तु या सिद्धिः सा सर्वाऽव्यतिरेकतः |
जाड्यात्सापेक्षतः साऽतो मृषासिद्धिरुदाहृता || ३८८ ||
किं पुनः स्यात्समानत्वमात्मबुद्ध्यादिवस्तुनोः |
विवेकतोऽननुभवो वराहोरगवत्तयोः || ३८९ ||
यत्तत्तयोः समानत्वं रज्जुसर्पादिवन्मतम् |
आत्माविद्यैव संबन्धस्तस्मादात्मन इष्यते || ३९० ||
अकारकस्वभावस्य परमार्थात्मवस्तुनः |
अविद्याकल्पितैव स्यात्संगतिः खेऽसितादिवत् || ३९१ ||
कूटस्थात्मचिदाभेदऽस्य प्रत्यग्ध्वान्ते हि तद्भवैः |
विषयान्तैर्भवेद्भान्तिः सामानाधिकरण्यतः || ३९२ ||
विकारिणः प्रकाशस्य नीलरक्तादिसंगतेः |
नीलादिविक्रिया युक्ता परिणामस्य न त्वसौ || ३९३ ||