बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥
नमोऽसाधारणज्ञातृज्ञानज्ञेयात्मबोधिने ।।
जग्धाशेषमहाविद्यातज्जानार्थाय विष्णवे ।। १ ।।
प्रत्यग्ध्वान्तसमुच्छेदि ज्ञानमैकात्म्यनिष्ठितम् ।।
संन्याससाधनं प्रोक्तममृतत्वैकसाधनम् ।। २ ।।
हेतवोऽपि च तत्सिद्धौ श्रवणादिपुरःसराः ।।
उक्ता यथावत्तत्रैव श्रोतव्यः श्रुतिवाक्यतः ।। ३ ।।
मन्तव्यो हेतुभिः सूक्ष्मैरुक्तदृष्टान्तबोधितैः ।।
चित्सामान्यचिदुत्पत्तिचिदेकप्रलयात्मभिः ।। ४ ।।
आशङ्क्य हेत्वसिद्धत्वं मधुब्राह्मणमुच्यते ।।
कुतोऽसिद्धत्वमिति चेच्छुणु तद्गदतो मम ।। ५ ।।
निःसामान्यविशेषत्वाच्चित्सामान्यं कथं भवेत् ।।
चिदुत्पत्तिलयासिद्धिः सांख्यादीन्प्रति वादिनः ।। ६ ।।
ऐकात्म्यवस्तुतात्पर्यं हेत्वादिच्छद्मनोच्यते ।।
वेदे यतो न हेत्वादि लोकवत्स्याद्विवक्षितम् ।। ७ ।।
चित्तत्त्वं सदविद्यावत्कारणत्वं निगच्छति ।।
चित्सामान्याद्यतः सिद्धं प्रागप्येतत्प्रसाधितम् ।। ८ ।।
अभ्युपेत्याप्यसिद्धत्वं तत्सिद्धत्वाभिधित्सया ।।
मधुब्राह्मणमारब्धमियमित्याद्यथोत्तरम् ।। ९ ।।
प्रतिदेहं लयोत्पत्तिश्रुतेर्ह्यात्मनि शङ्क्यते ।।
भेदोऽतस्तन्निवृत्त्यर्थं मधुत्वेनैकतोच्यते ।। १० ।।
उपकार्योपकारित्वभिन्नं यज्जगदीक्ष्यते ।।
उपकार्योपकारित्वात्तत्स्यादेकात्मतत्त्वकम् ।। ११ ।।
प्रतिज्ञायाथवैकात्म्यं हेतूनुक्त्वोक्तसिद्धये ।।
निगमायोत्तरो ग्रन्थः प्रतिज्ञाया विवक्षितः ।। १२ ।।
प्रतिज्ञातार्थसिद्ध्यर्थं हेतूनुक्त्वा पृथग्विधान् ।।
हेतोर्निगमनं पश्चात्क्रियतेऽथोत्तरोक्तिभिः ।। १३ ।।
निदिध्यासनसिद्ध्यर्थं केचिद्व्याचक्षते परम् ।।
मधुब्राह्मणमेतत्तु न युक्तं प्रतिभाति नः ।। १४ ।।
श्रुत आगमतो योऽर्थस्तर्केणापि समर्थितः ।।
स एवार्थस्तु निष्णातो निदिध्यासनमुच्यते ।। १५ ।।
शास्त्राचार्यानुभवनैर्हेतुभिश्च समर्थितः ।।
ईदृगैकात्म्यसंबोधो निदिध्यासनमुच्यते ।। १६ ।।
निदिध्यासनसिद्ध्यर्थो यत्नोऽतोऽयमनर्थकः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यसंबोधमात्रत्वादेव हेतुतः ।। १७ ।।
क्रियाफलोपभोगार्थं सर्वैरेव स्वकर्मभिः ।।
जन्तुभिः पृथिवी सृष्टा मधु तेषां ततो मही ।। १८ ।।
पृथिव्याऽप्यात्मभोगार्थं सृष्टाः सर्वेऽपि जन्तवः ।।
पृथिव्या अपि कार्यत्वान्मधु तेऽपि भवन्त्यतः ।। १९ ।।
पार्थिवानि शरीराणि सर्वेषां देहिनां यतः ।।
पृथिव्या तानि सृष्टानि पृथिव्यन्वयदर्शनात् ।। २० ।।
भूतानां च पृथिव्याश्च मिथःकार्यत्वहेतुतः ।।
योग्यभोक्तृत्वसंबन्धस्तस्मात्सिद्धः परस्परम् ।। २१ ।।
भोग्यता प्रथमान्तेन पृथिव्यादेरिहोच्यते ।।
कर्तृता भोक्तृता चैषां षष्ठ्यन्तेनाभिधीयते ।। २२ ।।
अचेतनांशप्राधान्यात्कार्यकारणतोच्यते ।।
भोक्तृभोग्याभिसंबन्धश्चेतनाचेतनात्मनोः ।। २३ ।।
सर्वेषामपि भूतानां कार्यकारणसंगतेः ।।
सर्वभूतात्मकत्वं स्याद्यथा सर्वात्मनस्तथा ।। २४ ।।
संहृत्य स्थूलमाधारं भूतानां च क्षितेस्तथा ।।
तदाधेयोपसंहृत्यै यश्चायमिति शब्द्यते ।। २५ ।।
अस्यां पृथिव्यां यश्चासौ भास्वद्विज्ञानविग्रहः ।।
अमृतो नित्य एवातो न नाशी स्थूलदेहवत् ।। २६ ।।
स चापि मधु सर्वेषां भूतानां तानि तस्य च ।।
मधु सर्वाणि भूतानि यथा पूर्वमवादिषम् ।। २७ ।।
सहाध्यात्माधिदैवं हि साधिभूतमिदं जगत् ।।
एकैकस्याऽऽत्मनः कृत्स्नं भोग्यत्वेनावतिष्ठते ।। २८ ।।
सर्वः सर्वस्य कार्यं स्यात्सर्वः सर्वस्य भोजकः ।।
एवं सति भवेत्सिद्धं यथा पूर्वं प्रपञ्चितम् ।। २९ ।।
अध्यात्मं यश्च शारीरः पार्थिवांशसमाश्रयः ।।
स चापि मधु सर्वेषां सर्वभूतानि तस्य च ।। ३० ।।
कार्यकारणरूपेण भोज्यभोक्तृतयोदितम् ।।
चतुष्टयं पृथिव्यादि तस्य तत्त्वमथोच्यते ।। ३१ ।।
चतुष्टयविभागेन स्वार्थोऽप्यात्मा विभज्यते ।।
अविभागोऽपि तादर्थ्याद्भोक्ताऽतः सोऽत्र गृह्यते ।। ३२ ।।
प्रत्यक्तया यः प्रथते चतुष्टयविलक्षणः ।।
प्रात्यक्ष्यात्सोऽयमित्येवं प्रत्यक्साक्ष्यभिधीयते ।। ३३ ।।
अयमेव स इत्युक्त्वा सामानाधिकरण्यतः ।।
प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्यं चतुर्धोक्तस्य बोध्यते ।। ३४ ।।
पृथिव्यादिषु यः पूर्वं व्याख्यातोऽन्तरबाह्यतः ।।
आत्मैव स इति ज्ञेयस्तदबोधप्रसूतितः ।। ३५ ।।
अयमित्यस्य शेषः स्याद्योऽयमित्यादिकः परः ।।
एवेत्यवधृतोवेतत्संसर्गप्रतिषेधकृत् ।। ३६ ।।
तत्त्वं चतुष्टयस्यास्य प्रत्यगात्मैव केवलः ।।
अव्यावृत्ताननुगतध्वस्ताविद्यातदुद्भवः ।। ३७ ।।
प्रकृतात्माभिधानं वा स इत्येतत्पदं भवेत् ।।
अयमित्युच्यते साक्षात्संनिकर्षाच्चतुष्टयम् ।। ३८ ।।
स एवायमिति ज्ञेयो यो द्रष्टव्यतयोदितः ।।
यच्चामृतं स्वभार्यायै याज्ञवल्क्येन भाषितम् ।। ३९ ।।
ब्रह्मेति ध्वस्तसंभेदं यन्नेतीति पुरोदितम् ।।
सर्वं समभवत्कृस्नं यद्याथात्म्यावबोधतः ।। ४० ।।
पृथिवीं पार्थिवं चांशं शरीरं साधिदैवतम् ।।
जानीयात्सर्वमात्मेति नेति नेत्युपलक्षणम् ।। ४१ ।।
उत्तरेष्वपि वाक्येषु यथोक्तेनैव वर्त्मना ।।
इममेव तु वाक्यार्थं व्याचक्षीताविचारयन् ।। ४२ ।।
पृथिव्यादीनि भूतानि तदंशाश्च समीरिताः ।।
हिरण्यगर्भलिङ्गांशास्तथा पूर्वोक्तमूर्तयः ।। ४३ ।।
यथोक्ता येन सर्वेऽपि प्रयुक्ताः स्वात्मकर्मभिः ।।
उपकुर्वन्ति नः सर्वान्स धर्म इति संज्ञितः ।। ४४ ।।
तस्य कार्यं द्विधेहोक्तं सामान्यात्मविशेषतः ।।
पृथिव्यादीह सामान्यं विशेषः पिण्डमात्रकम् ।। ४५ ।।
तत्कार्यस्येह प्रात्यक्ष्यात्तदभेदोपचारतः ।।
प्रत्यक्षवदयं धर्मस्तस्मादेवाभिधीयते ।। ४६ ।।
साधारणः पृथिव्यादिकारी धर्मोऽभिधीयते ।।
यश्चायमिति वाक्येन तथाऽसाधारणाभिधा ।। ४७ ।।
यश्चायमध्यात्ममिति योऽयं सद्देहकृन्मतः ।।
साधारणविशेषात्मा यदपूर्वं तदुच्यते ।। ४८ ।।
प्राजापत्यमपूर्वं यत्सर्वभूतप्रयोजकम् ।।
अध्यात्मं पिण्डकृद्यच्च सोऽयं धर्माभिधोदितः ।। ४९ ।।
तथैवाऽऽचाररूपेण प्रत्यक्षेण यदीक्ष्यते ।।
स एव धर्मः सत्यं स्याद्यद्व्यवस्थाप्रयोजकम् ।। ५० ।।
साधारणविशेषाभ्यां धर्मवत्तदपि द्विधा ।।
साधारणविशेषार्थव्यवस्थाकारणत्वतः ।। ५१ ।।
धर्मसत्यप्रयुक्तोऽयं लिङ्गपिण्डस्वलक्षणः ।।
विराड्ढिरण्यगर्भश्च सर्वजातिसमन्वितः ।। ५२ ।।
मनुष्यजातेर्ग्रहणं सर्वजात्युपलक्षणम् ।।
इदं मानुषमित्येवं व्याख्या तस्यास्तु पूर्ववत् ।। ५३ ।।
पृथिवी शारीर इत्येवं खण्डशो यः पुरोदितः ।।
विराड्ढिरण्यगर्भश्चेत्ययमात्मेति तद्वचः ।। ५४ ।।
हिरण्यगर्भभेदानां भूतानां च पृथक्पृथक् ।।
उक्तं मधुत्वं येनातस्तत्सामस्त्यमथोच्यते ।। ५५ ।।
अयमात्मेति निर्देशो विराजः प्रथमो मतः ।।
सप्तम्यन्तेन तत्प्रत्यङ्लिङ्गात्माऽतोऽभिधीयते ।। ५६ ।।
कार्यात्मा कारणात्मा च यदर्थौ भवतः सदा ।।
यश्चायमात्मेत्यत्रोक्तो विज्ञानात्मेति यं विदुः ।। ५७ ।।
यस्मिन्नात्मनि विध्वस्तव्याकृताव्याकृतात्मके ।।
खिल्यदृष्टान्तवचसा विज्ञानात्मा प्रवेशितः ।। ५८ ।।
ब्रह्मविद्याहतध्वान्ते तस्मिन्ब्रह्मणि निष्ठिते ।।
तमस्तदुत्थकार्याणामत्यन्तासंभवादतः ।। ५९ ।।
योऽसावविद्यया देही संसारीवाप्यभूत्पुरा ।।
सोऽयं साक्षात्परं ब्रह्म विद्यया वर्ततेऽधुना ।। ६० ।।
ध्वस्ताज्ञानतदुत्थोत्यं संविन्मात्रसतत्त्वकः ।।
अनन्तापार आत्मैव स्वमहिम्नि व्यवस्थितः ।। ६१ ।।
अपूर्वानपरामध्यप्रत्यग्याथात्म्यवित्तये ।।
स वा इत्यादिको ग्रन्थः सदृष्टान्तोऽभिधीयते ।। ६२ ।।
ब्रह्मास्मीतिपरिज्ञानध्वस्तध्वान्तत्वकारणात् ।।
राजेति राजनाद्भास्वदविलुप्तात्मदर्शनात् ।। ६३ ।।
तथाऽधिपतिशब्देन स्वातन्त्र्यमभिधीयते ।।
स्वार्थः प्रत्यक्तदर्थत्वात्सहेतोर्जगदात्मनः ।। ६४ ।।
प्रत्यग्विज्ञप्तिमात्रेण समाप्तिं जगदात्मनः ।।
आविश्चिकीर्षुः साक्षान्नस्तद्यथेति परा श्रुतिः ।। ६५ ।।
चक्रनाभौ यथा प्रोताश्चक्रनेमौ च बाह्यतः ।।
अराः प्राणादयस्तद्वदोताः प्रोताः परात्मनि ।। ६६ ।।
व्याचक्षतेऽन्यथैवेमं दृष्टान्तं केचिदात्मनः ।।
समस्तादिप्रतिज्ञार्थसिद्धये ब्रह्मवादिनः ।। ६७ ।।
एकीकृत्य स्वमात्मानमक्षरे परमात्मनि ।।
चक्रनाभिवदात्मानं कल्पयित्वा विचक्षणः ।। ६८ ।।
शरीरं नेमिवच्चैतद्देवताद्यरवज्जगत् ।।
कल्पयित्वा निदिध्यासेत्तद्भावाविष्टधीः सदा ।। ६९ ।।
अनेन ध्यानमार्गेण ध्यायमानस्य सर्वदा ।।
तप्तलोहवदेकत्वं भवत्यावृत्तिदुर्लभम् ।। ७० ।।
एतामवस्थामापन्नो ध्यातृत्वाद्विनिवर्तते ।।
अविद्यातिमिरान्धानां ध्येयत्वमधिगच्छति ।। ७१ ।।
निश्चित्याचिन्त्यमेतद्यो योगिनां निलयं परम् ।।
यं प्राप्य न निवर्तन्ते निर्वाणं परमं गताः ।। ७२ ।।
प्रत्येकं प्राणिनां ह्येतद्ब्रह्मचक्रमवस्थितम् ।।
असंवोधात्तु तैः सर्वैः प्राणिभिर्नानुभूयते ।। ७३ ।।
वैश्वानरवरात्केचिदेवं व्याचक्षते स्फुटम् ।।
अक्षरानन्वयात्त्याज्या व्याख्येयं साध्वपीदृशी ।। ७४ ।।
सामर्थ्यादपि संप्राप्तो न चेदक्षरपूर्वकः ।।
तादृङ्नोपास्य एवेति प्राहुरागमवेदिनः ।। ७५ ।।
प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि सुबहून्यपि ।।
अदृष्टशतभागोऽपि न कल्प्यो निप्प्रमाणकः ।। ७६ ।।
यथोक्तचक्रविन्यासो न श्रुतोऽक्षरपूर्वकः ।।
न चाप्युपासनपदं कृत्स्नेऽपि ब्राह्मणे श्रुतम् ।। ७७ ।।
नाभिनेमिद्वयस्थाने दृष्टान्तत्वेन संमते ।।
दार्ष्टान्तिकोक्तावात्मैव यतः साक्षादिह श्रुतः ।। ७८ ।।
समर्पितत्वं प्राणादेः श्रूयते प्रत्यगात्मनि ।।
भूतेषु देवतादेस्तदश्रुतं गृह्यते कथम् ।। ७९ ।।
बहिरन्तर्विभागोऽस्य कार्यकारणता तथा ।।
तदेतदिति वाक्येन प्रतीचोऽत्रैव वार्यते ।। ८० ।।
अथ योऽन्यामिति तथा भेददृष्टिनिराकृतेः ।।
उपास्योपासनविधिर्न सम्यगिति मे मतिः ।। ८१ ।।
अज्ञानमात्रव्यवधेर्ब्रह्मैकात्म्यफलस्य च ।।
ब्रह्मविद्यातिरेकेण तत्प्राप्तौ नापरा क्रिया ।। ८२ ।।
यद्वाचाऽनभ्युदितं मनुते मनसा न यत् ।।
तदेव ब्रह्म विद्धि त्वं न त्विदं यदुपासते ।। ८३ ।।
उपासिक्रियया व्याप्तिरब्रह्मत्वस्य लक्षणम् ।।
श्रुत्याऽकारि यतस्तादृक्कथं ब्रह्मेत्युपास्यते ।। ८४ ।।
दृश्यते त्वग्यया बुद्ध्या मनसैवेति यद्वचः ।।
तदात्मविद्याविध्यर्थं नोपासनविधायकम् ।। ८५ ।।
रजस्तमोनुविद्धेन यतो न ब्रह्म राम्यते ।।
शुद्धचेतस्तया तस्माद्विद्याद्ब्रह्मान्तरात्मनि ।। ८६ ।।
यद्वाऽनात्माभिसंबन्धात्पूर्वमैकात्म्यनिष्ठिता ।।
सर्वप्राणभृतां बुद्धिरित्यर्थो वचसो भवेत् ।। ८७ ।।
एषोऽर्थो वचसस्तस्य न तूपासाविधिर्भवेत् ।।
प्रध्वस्तभेद ऐकात्म्ये नोपासनविधिर्यतः ।। ८८ ।।
चक्रक्लृप्तिरतोऽसाध्वी श्रुत्यादिमितिबाह्यतः ।।
तदेतदितिवाक्यार्थो ग्राह्योऽतः संभवान्मितेः ।। ८९ ।।
तदाहुरिति वाक्येन ब्रह्मविद्याप्रयोजनम् ।।
साक्षेपं प्रागुपन्यस्तं तस्यायं निर्णयः कृतः ।। ९० ।।
आत्मेत्येवेति सूत्रस्य व्याख्येयं सम्यगात्मनः ।।
पञ्चभिर्ब्रह्मणैः श्रुत्याऽकारि कृत्स्नात्मबुद्धये ।। ९१ ।।
समाप्ता ब्रह्मविद्येयं कैवल्यावाप्तयेऽखिला ।।
यामवोचत्स्वभार्यायै याज्ञवल्क्योऽतिविस्तरात् ।। ९२ ।।
यथोक्तब्रह्मविद्याया इत आरभ्य भण्यते ।।
आख्यायिकेयं स्तुत्यर्था प्रवृत्त्यङ्गतया परा ।। ९३ ।।
आख्यायिकार्थं मन्त्राभ्यां व्याचष्टे श्रुतिरादरात् ।।
श्रुतिमन्त्रस्तुतो ह्यर्थ आदेयत्वं निगच्छति ।। ९४ ।।
अवाप्तपुरुषार्थोऽपि यामरक्षच्छचीपतिः ।।
प्रत्यग्विद्यैव तेन स्यादुदारफलसाधनम् ।। ९५ ।।
महता च यतोऽश्विभ्यामायासेनार्जिता पुरा ।।
ब्रह्मविद्या ततो नास्य मुक्तौ स्यात्साधनं परम् ।। ९६ ।।
निःशेषपुरुषार्थानां कैवल्योत्तमता यथा ।।
साधनानामपि तथा तद्विद्योत्तमसाधनम् ।। ९७ ।।
अश्व्याथर्वणयोर्वृत्तं ब्रह्मविद्याप्तिकारणात् ।।
यत्प्रागाविष्कृतिस्तस्य मन्त्राभ्यां क्रियतेऽञ्जसा ।। ९८ ।।
अश्विम्यां प्रार्थितोऽथर्वा मधुविद्यामिमां किल ।।
तावथर्वाऽब्रवीदिन्द्रश्छिन्द्यान्मे ब्रुवतः शिरः ।। ९९ ।।
अतो भयादिमां विद्यां युवाभ्यां न ब्रवीम्यहम् ।।
तमूचतुः पुरैवाऽऽवामिन्द्रच्छेदनतः शिरः ।। १०० ।।
छित्त्वा तवाश्व्यं संधाय शिरः श्रोष्यावहे ततः ।।
ब्रूह्यतोऽश्व्येन शिरसा मधुविद्यां विमुक्तये ।। १०१ ।।
एवमस्त्वित्यनुज्ञाते छित्वा तस्याथ तच्छिरः ।।
समधत्तां शिरोऽश्वस्य तेन विद्यामुवाच सः ।। १०२ ।।
पुनश्छिन्नेऽथ शिरसि तेनेन्द्रेणाश्विनावपि ।।
समधत्तां शिरस्तस्य विद्यां स्वशिरसाऽथ सः ।। १०३ ।।
शेषामवोचदश्विभ्यामृतायन्नात्मनो वचः ।।
यत एवमतस्तस्मात्सत्यं रक्ष्यं प्रयत्नतः ।। १०४ ।।
इदं वै तन्मधु प्रोक्तं यत्तत्प्रकरणान्तरे ।।
दध्यङ् ह वा आभ्यामिति श्रूयते ब्राह्मणोक्तितः ।। १०५ ।।
मधुब्राह्मणमेतत्तद्यत्प्रागुक्तमभूत्स्फुटम् ।।
दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यां यदुवाचाऽऽत्मबोधनम् ।। १०६ ।।
अश्व्याथर्वणयोरेतत्कर्म पश्यन्नृचाऽब्रवीत् ।।
ऋपिरार्षेयदृष्ट्यैव तदेतदभिधीयते ।। १०७ ।।
आविप्करोमि तत्कर्म युवयोरद्य हे नरौ ।।
लाभाय सनये क्रूरे चक्रथुर्यद्रहस्यगौ ।। १०८ ।।
वृष्टेरागमनं यद्वत्स्तनयित्नुः प्रबोधयेत् ।।
रहस्यं युवयोः कर्म तद्वदाविप्करोम्यहम् ।। १०९ ।।
अश्वस्य शिरसा वां यदवोचन्मध्वसावृषिः ।।
दधीचोऽशव्यं शिरश्छित्वा निकृत्यास्य शिरोऽश्विनौ ।। ११० ।।
संधत्तां सोऽश्वशिरसा युवाभ्यां मध्वथाब्रवीत् ।।
ऋतायन्सत्यमात्मानं कर्तुमिच्छन्नसावृषिः ।। १११ ।।
प्राणसंशयमापन्नस्तस्माच्चैवावसीयते ।।
आत्मनो मरणेनापि सत्यं रक्ष्यं प्रयत्नतः ।। ११२ ।।
आदित्यविषयं त्वाष्ट्रं मध्ववोचदथर्वणः ।।
हे दस्रावपि कक्ष्यं यत्प्रत्यग्याथात्म्यदर्शनम् ।। ११३ ।।
उपक्षयकरौ व्याधेर्दस्रौ स्यातामतोऽश्विनौ ।।
न केवलं त्वाष्ट्रमेव कक्ष्यमप्यब्रवीन्मधु ।। ११४ ।।
प्रवर्ग्याध्यायोरेवं त्वाष्ट्रज्ञानोपसंहृतिम् ।।
मन्त्रद्वयेन कृत्वाऽथ कक्ष्यज्ञानोपसंहृतिः ।। ११५ ।।
क्रियतेऽध्याययोरेवं मधुकाण्डं समाप्यते ।।
श्रुतिमत्रोपदिष्टोऽर्थो यस्मादाद्रियते ततः ।। ११६ ।।
पुरश्चक्रे शरीराणि द्विपदः पक्षिमानुषान् ।।
चतुष्पदोऽथ पशयः पुरश्चक्रे स्वमायया ।। ११७ ।।
पुरो भुक्तशरीरात्स पक्षी लिङ्गमिहोच्यते ।।
पुरो नवशरीराणि प्राविशज्जलचन्द्रवत् ।। ११८ ।।
कस्मात्पुरुष इति चेत्पुरुषार्थं श्रुतिः स्वयम् ।।
स वा इत्यादिनाऽऽचष्टे सर्वैकात्म्यावबुद्धये ।। ११९ ।।
पुरुषोऽयं भवेदात्मा यतः शेते स पूरुषु ।।
सर्वासु तेन लोकेऽस्मिन्पुरुषोऽयमितीर्यते ।। १२० ।।
परिच्छेदप्रसङ्गश्चेन्मैवं यस्मादिदं जगत् ।।
नैनेनानावृतं किंचिन्नाव्याप्तं ह्योततन्तुवत् ।। १२१ ।।
नासंवृतं तथा किंचित्प्रोततन्तुवदात्मना ।।
पूर्णत्वात्पुरुपः सोऽयं ब्रह्मैकं पुरुषस्ततः ।। १२२ ।।
यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति कश्चित् ।।
वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येक-स्तेनेदं पूर्णं पुरुषेण सर्वम् ।। १२३ ।।
आवृतं ज्ञप्तिमात्रेण सर्वमात्मीकृतं जगत् ।।
संवृतं प्रतिषिद्धं तद्यदनात्मेव लक्ष्यते ।। १२४ ।।
तन्नास्ति कारणं कार्यं यन्नानेनाऽऽत्मसात्कृतम् ।।
तन्नास्ति कारणं कार्यं यन्नानेनाऽऽत्मना ह्नुतम् ।। १२५ ।।
रूपं रूपं प्रति ह्येष प्रतिरूपो बभूव ह ।।
देहं देहं प्रविष्टः संस्तद्देहाकारतामगात् ।। १२६ ।।
मायाभिः प्रत्यगज्ञानैर्यदि वाऽनृतबुद्धिभिः ।।
गम्यते पुरुरूपोऽज्ञैरेकोऽपि जलसूर्यवत् ।। १२७ ।।
प्रत्यग्याथात्म्यबोधार्थं रूपं मायामयं विभोः ।।
शास्त्राचार्यादिना नर्ते ज्ञातुं वस्त्विह शक्यते ।। १२८ ।।
कुतोऽस्य बहुरूपत्वमिति हेतुरिहोच्यते ।।
युक्ता ह्यस्येति वचसा मिथ्याज्ञानैकहेतुतः ।। १२९ ।।
स्रजस्तत्त्वापरिज्ञानाद्युक्ता दण्डादयो यथा ।।
प्रत्यक्तत्त्वापरिज्ञानादात्मनो हरयस्तथा ।। १३० ।।
इन्द्रियाण्येव हरयो हरणाद्विषयान्प्रति ।।
दश तानि सहस्राणि शतानि प्राणिभेदतः ।। १३१ ।।
नान्यो हेतुरविज्ञानादिन्द्रियादेरिहाऽऽत्मनि ।।
यतोऽयमेव हरयो यावत्संख्या तदाश्रया ।। १३२ ।।
अयमेवेन्द्रियत्वेन देहत्वेन च कल्पितः ।।
तथा शतसहस्रादिसंख्याभेदेन चाप्ययम् ।। १३३ ।।
नामरूपक्रियाभेदैर्यथा पूर्वमवादिषम् ।।
अयमेव तथाऽरूपः कल्पितोऽविद्ययाऽद्वयः ।। १३४ ।।
तदेतत्कल्पितं सर्वं सहेतु फलवज्जगत् ।।
प्रत्यगात्मात्मकं भास्वत्प्रज्ञानघनतत्त्वकम् ।। १३५ ।।
निःशेषोपनिषत्सारस्तदेतदिति सांप्रतम् ।।
उक्त्याऽऽविष्क्रियते साक्षात्करविन्यस्तबिल्ववत् ।। १३६ ।।
अज्ञातं संशयज्ञातं मिथ्याज्ञातमिदं जगत् ।।
तदेतदित्यनूद्यैतत्तत्तत्त्वमवबोध्यते ।। १३७ ।।
ब्रह्मेति वास्तवं वृत्तं तावदस्यावबोध्यते ।।
ज्ञानात्पुराऽपि ब्रह्मैव नातो ज्ञानफलं भवेत् ।। १३८ ।।
अपूर्वमिति कार्यत्वनिषेधायाभिधीयते ।।
कारणत्वनिषेधाय तथाऽनपरगीरियम् ।। १३९ ।।
अनन्तरमिति तयोरन्ध्रस्य प्रतिषेधनम् ।।
कार्यकारणयोर्बाह्यमबाह्यमिति वार्यते ।। १४० ।।
सत्ता वाऽनन्तरगिरा ब्रह्मणः प्रतिषिध्यते ।।
विशेषोऽबाह्यशब्देन ततो वाक्यार्थरूपकम् ।। १४१ ।।
नाऽऽत्मनोऽन्यत्र संभाव्यमपूर्वादि यदीरितम् ।।
ब्रह्माऽऽत्मैवेत्यतो वक्ति श्रुतिरैकात्म्यसिद्धये ।। १४२ ।।
पारोक्ष्यप्रतिषेधार्थ ब्रह्माऽऽत्मैवेति भण्यते ।।
ब्रह्मैवाऽऽत्मेति च तथा संसारित्वनिवृत्तये ।। १४३ ।।
भिन्नं ब्रह्मापरिज्ञानात्संसारित्वं तथाऽऽत्मनः ।।
तत्त्वज्ञानात्तमोध्वस्तौ नेतीत्यात्माऽवशिष्यते ।। १४४ ।।
सर्वोऽनुभव एवायमतः सर्वानुभूः परः ।।
कार्त्स्न्यात्सर्वो भवेदेष चिन्मात्रत्वात्तथाऽनुभूः ।। १४५ ।।
इतीत्युक्तपरामर्शो वेदाज्ञा चानुशासनम् ।।
कर्तव्यमेतद्विज्ञानमिति वेदानुशासनम् ।। १४६ ।।
अस्यातिलङ्घने दोषः संसारानर्थसंगतिः ।।
कुर्वतश्च महाल्ला़भ आत्मनः कृतकृत्यता ।। १४७ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य पञ्चमं ब्राह्मणम्