बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥
समाप्तं याज्ञवल्कीयं काण्डमैकात्म्यनिष्ठितम् ।।
खिलकाण्डमथेदानीं यथावदुपवर्ण्यते ।। १ ।।
संभावितं न यत्पूर्वं कर्मविज्ञानकाण्डयोः ।।
तदत्र भण्यते सर्वं खिलकाण्डत्वहेतुतः ।। २ ।।
अपास्तनिखिलध्वान्ततज्जं ब्रह्मोपवर्णितम् ।।
पूर्वैश्चतुर्भिरध्यायैर्यद्धीः कैवल्यसिद्धये ।। ३ ।। ।।
सोपाधकस्य तस्यैव व्यवाहारानुपातिनः
उपासनानि वाच्यानि यान्यनुक्तान्यतः परम् ।। ४ ।।
प्रकृष्टाभ्युदयार्थानि क्रममुक्तिकराणि च ।।
सर्वोास्त्यङ्गभूतानि वक्तव्यानीति यत्यते ।। ६ ।।
कार्यकारणसंबन्धव्याजमाश्रित्य तत्परम् ।।
व्याख्यातं यत्नतः पूर्वमात्मज्ञानप्रसिद्धये ।। ७ ।।
चरितार्थत्वतस्तस्य कार्यकारणवस्तुनः ।।
निषेधायेयमुक्तिः स्यात्पूर्णमित्येवमादिना ।। ८ ।।
न व्यावृत्तमिदं सर्वं पराक्प्रत्ययमानगम् ।।
नानुवृत्तं तथैवैतन्नाप्यभावैकनिष्ठितम् ।। ९ ।।
अव्यावृत्ताननुगतमात्मप्रत्ययमीरितम् ।।
यस्मात्पूर्णमिदं साक्षात्तादात्म्यं तेन वर्ण्यते ।। १० ।।
अज्ञातामिथ्याविज्ञाततत्त्वमात्रैकनिष्ठितम् ।।
सम्यग्ज्ञानं यतस्तस्मात्पूर्णं तज्ज्ञेयमुच्यते ।। ११ ।।
गोत्ववन्नानुवृत्तं यन्न व्यावृत्तं च खण्डवत् ।।
अनन्यमानमानन्दं पूर्णं तदभिधीयते ।। १२ ।।
अदः परोक्षमत्यन्तं सर्वकार्यस्य कारणम् ।।
कार्यानुमेयं तद्विद्यात्पूर्णमात्रसतत्त्वकम् ।। १३ ।।
इदं यज्जनिमत्किंचिन्नामरूपक्रियात्मकम् ।।
प्रत्यक्षाद्यवसेयं यत्पूर्णं तदपि पूर्ववत् ।। १४ ।।
कार्यकारणयोश्चेष्टा पूर्णात्पूर्णमितीर्यते ।।
वस्तुवृत्तमिदं तावत्प्रगपि ज्ञानसंगतेः ।। १५ ।।
अथ हेतुफलावेशनिषेधाय परं वचः ।।
पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।। १६ ।।
ब्रह्म वा इदमित्यादि मधुकाण्डे यदीरितम् ।।
तदेव पूर्णमित्यादिवाक्येनेहोपसंहृतम् ।। १७ ।।
अपीताखिलकार्यं सत्तमोमात्रावशेषगम् ।।
भास्वत्स्वार्थं चिदेकस्थमदः पूर्णामिहोच्यते ।। १८ ।।
तमोन्वितं च यत्कार्यं साक्षिणः साक्ष्यतां गतम् ।।
प्रत्यक्षमागमापायि विद्यात्पूर्णमिदं तथा ।। १९ ।।
ईशक्षेत्रज्ञयोरेवं तमस्तज्जाभिसंस्थयोः ।।
सामानाधिकरण्यादेर्वाक्यादैकात्म्यमुच्यते ।। २० ।।
क्षेत्रज्ञेश्वरभेदेन ह्यभिन्नं वस्त्वविद्यया ।।
भिन्नं बोधात्तमोध्वस्तौ नेतीत्यात्माऽवशिष्यते ।। २१ ।।
न भेदो न च संसर्गो नाप्यभावोऽवसीयते ।।
तन्मूलाज्ञानविध्वस्तेर्यथोक्तागममानतः ।। २२ ।।
स्रगज्ञानमनादाय तदुत्थैः संगतिः स्रजः ।।
नैव संभाव्यते यद्वत्तथेहाऽऽत्मनि वीक्ष्यताम् ।। २३ ।।
कार्यकारणयोर्ध्वस्तावपूर्वाद्युक्तिबोधतः ।।
आत्मप्रत्ययमागम्यः स्वार्थ आत्माऽवशिष्यते ।। २४ ।।
यादृगस्य द्वये रूपमात्मनैवावगम्यते ।।
तावदेव हतान्ध्यस्य तदन्यानवशेषतः ।। २५ ।।
यदेवेहेति च तथा मन्त्रोऽप्युच्चैर्जगाद नः ।।
अन्यदेवेति च श्रुतिः कार्येतरनिषेधिनी ।। २६ ।।
आत्मेतिदृष्टेर्मेयत्वं स्वार्यावगतितोऽपरम् ।।
नान्यदुत्सहते वोढुमिति पूर्वमवादिषम् ।। २७ ।।
एवं यथोदिते तावत्प्रमाणार्थेऽप्यवस्थिते ।।
अन्यथेदं वचः केचिद्व्याचख्युरतिनैपुणात् ।। २८ ।।
पूर्णमित्यादिवाक्यस्य षष्ठान्त्यवचसा सह ।।
वक्तुकामो हि संबन्धमेवं यत्नादचीक्लृपत् ।। २९ ।।
द्वैताद्वैतात्मकं ब्रह्म मैत्रेय्यै वर्णितं किल ।।
यत्र हि द्वैतमित्युक्त्या यत्र त्वस्येति चाऽऽदरात् ।। ३० ।।
यद्यद्वैतं परं ब्रह्म तत्र स्यात्परमार्थतः ।।
कल्पितं प्रसजेद्दूैतं तोयबुद्धिरिवोषरे ।। ३१ ।।
मृषात्वाद्भेदजातस्य सर्गस्थित्याद्यसंभवात् ।।
सर्गस्थितिलयानां स्यादन्वाख्यानं मृषैव तु ।। ३२ ।।
श्रवणप्रतिपत्ती च व्यर्थे स्यातां तथाऽद्वये ।।
अथ स्वेनैव रूपेण द्वैतमस्तीति भण्यते ।। ३३ ।।
अन्वाख्यानं सतामेव सर्गादीनां तथा भवेत् ।।
तथाऽप्यद्वैतसंदृष्टेर्मृषात्वं स्याद्विरोधतः ।। ३४ ।।
परिकल्पिततादोष एवमत्र प्रसज्यते ।।
तद्दोषापनुनुत्सायै पूर्णमित्यादिका श्रुतिः ।। ३५ ।।
न कश्चिदपि दोषोऽत्र यथा तदभिधीयते ।।
स्वानुभूत्यनुसारेण सर्वं सुस्थं भवेदतः ।। ३६ ।।
ब्रह्मणो याऽद्वयावस्था सैव तावदिहोदिता ।।
एवं चेदद्वयं ब्रह्म द्वैतावस्था न सिध्यति ।। ३८ ।।
इतिदोषनिषेधार्थमिदं पूर्णमितीर्यते ।।
यथोक्तावस्थयोर्मा भून्मृषात्वं ब्रह्मणः सदा ।। ३९ ।।
पूर्णब्रह्मपरिज्ञानाव्यतिरेकत्वहेतुतः ।।
अदोवत्कार्यमप्येतत्पूर्णमेवावसीयताम् ।। ४० ।।
पूर्णेनाभेदतः कार्यं पूर्णं स्यान्न मृषा श्रुतेः ।।
यद्यते नातिरेकेण तत्तदेवेति निश्चितिः ।। ४१ ।।
एवं तर्ह्येकरूपेऽस्मिंस्तत्त्वे सत्ये समर्थिते ।।
ततः सर्गाद्यभावः स्यादेकरूपतया स्थितेः ।। ४२ ।।
नैवं यतः श्रुतिः प्राह पूर्णात्पूर्णमुदच्यते ।।
पूर्णात्कारणतः पूर्णं द्वैतमेतदुदच्यते ।। ४३ ।।
यस्मादुद्रिच्यमानं हि द्वैतं नैवातिरिच्यते ।।
तदेवोद्रेचनं चेत्स्याद्वैतस्येति मतं यदि ।। ४४ ।।
नैतदेवं कुतो यस्माद्दृष्टहानं प्रसज्यते ।।
प्रत्यक्षतो हि दृष्टोऽयं द्वैताख्यो विषयः स्फुटः ।। ४५ ।।
तथा दर्शनतः सिद्धो विधितश्चावसीयते ।।
प्रामाण्योच्छेद एव स्याच्छ्रुतेरेवं समर्थते ।। ४६ ।।
पारमार्थ्यं क्वचिच्छास्रं कच्चिच्चाप्यनृतात्मताम् ।।
विदधन्मानतां जह्यात्परस्परविरोधतः ।। ४७ ।।
पूर्णत्वेनाजहद् वृत्त्या त्रिष्वप्यध्वसु वर्तते ।।
द्वैताद्वैतात्मकं ब्रह्म पूर्णत्वेनाविभागतः ।। ४८ ।।
कुतोऽविभागो मानाच्चेदुभयोरप्यवस्थयोः ।।
पूर्णादित्यादिवचनान्महाप्रलय आत्मनि ।। ४९ ।।
इदं च द्वैतस्त्येव तथाऽदोऽद्वैतमेव च ।।
पूर्णत्वाख्याजहद्वृत्त्या समुद्रोर्मिवदीक्ष्यताम् ।। ५० ।।
अग्ने चलत्वमूर्मीणां मध्य ईषच्चलात्मता ।।
निष्कम्पत्वं तथा मूले समुद्रः सर्वरूपभृत् ।। ५१ ।।
यथैता यौगपद्येन वृत्तीरूर्मिभिरात्मनः ।।
अनुभूयन्त एकत्र देवदत्तादिके तथा ।। ५२ ।।
निष्कम्पा देवदत्तस्य वृत्तिः स्यात्परमात्मना ।।
ईषत्प्रचलिता प्राणभावेनेत्यवगम्यते ।। ५३ ।।
विराड् भावेनातितरां चण्डप्रचलितोर्मिवत् ।।
ऊर्म्यग्रवत्पिण्डभावे नामरूपक्रियात्मना ।। ५४ ।।
जनिस्थितिलयेष्वेवं त्रिषु कालेषु पूर्णता ।।
कार्यकारणयोर्ज्ञेया द्वैताद्वैतस्वभावयोः ।। ५५ ।।
सा चैैकैवाविभागत्वात्कार्यकारणभेदतः ।।
भेदेन व्यपदेशार्हा सर्वमेवं समञ्जसम् ।। ५६ ।।
आविर्भावतिरोभावैः कार्यकारणरूपिभिः ।।
समुद्रवन्नृत्यति च प्रत्यवस्थं विभुः स्थितः ।। ५७ ।।
एवं द्वैतस्य सत्यत्वे कर्मकाण्डस्य मानता ।।
अनन्तपुरुषार्थाप्तिरिष्यते कर्मकाण्डतः ।। ५८ ।।
यदा तु कल्पितं द्वैतमद्वैतं परमार्थतः ।।
उच्छिन्नं कर्मकाण्डस्य प्रामाण्यं विषयादृते । ५९ ।।
एकदेशस्य चामात्वे वेदस्याप्यप्रमाणता ।।
सर्वनाशो भवेदेवं सर्वाप्रामाण्यहेतुतः ।। ६० ।।
अतो विरोधनुत्त्यर्थं सत्यत्वप्रतिपत्तये ।।
कार्यकारणयोः शास्रं पूर्णमित्यादिनाऽवदत् ।। ६१ ।।
प्रत्यक्षादीनि मानानि भेदग्राहीणि सर्वदा ।।
तेषां चाप्यप्रमाणत्वं प्रापदद्वैतवादिनः ।। ६२ ।।
इति वेदविदः केचिद्भिन्नाभिन्नसतत्त्वकम् ।।
सर्वं वस्त्वभिवाञ्छन्ति तत्तु युक्त्या न युज्यते ।। ६३ ।।
न युक्तिमदिदं गीतं ह्यपवादविकल्पनम् ।।
न्यायासंभवतः स्पष्टं स च न्यायो विभाव्यते ।। ६४ ।।
अहिंसन्सर्वभूतानीत्यहिंसा सर्वभूतगा ।।
शास्त्रेणोत्सर्गतः प्राप्ता तीर्थे साऽपोद्यते यथा ।। ६५ ।।
न तथेहाद्वावस्था श्रुत्योत्सर्गेण यत्नतः ।।
प्रापिता तद्विशेषेऽसौ निर्भागत्वान्निषेधभाक् ।। ६६ ।।
विकल्पानुपपत्तेश्च पोडशग्रहणादिवत् ।।
वस्तुतन्त्रं हि नो मानं कर्तृतन्त्रं विकल्पते ।। ६७ ।।
यत्कर्तुं वाऽप्यकर्तुं वाऽप्यन्यथा कर्तुमेव वा ।।
कारकैः शक्यते लोके तद्विकल्पस्य गोचरः ।। ६८ ।।
पस्स्परविरोधाच्च नैकदैकत्र संभवः ।।
द्वयोरवस्थयोर्यद्वत्प्रकाशतमसोरिह ।। ६९ ।।
श्रुतिन्यायविरोधाच्च कल्पनेयमशोभना ।।
अपूर्वानपरानन्तप्रज्ञानैकरसाद्वयम् ।। ७० ।।
अपूर्वानपराबाह्यं भेदसंसर्गवर्जितम् ।।
अस्थूलं नेति नेतीति यथोक्तार्थे वचांसि हि ।। ७१ ।।
अमात्वाशङ्कासद्भावाद्यथोक्तार्थविनिश्चितौ ।।
अब्धौ क्षिप्तानि तानि स्युरन्यार्थासंभवत्वतः ।। ७२ ।।
तथा न्यायविरोधोऽपि क्रियाकारकरूपिणः ।।
जडाध्रुवानात्मनो हि त्वत्कृता कल्पनेष्यते ।। ७३ ।।
न तु चिन्मात्ररूपस्य ध्रुवानंशात्मनः स्वतः ।।
नित्यत्वं चाऽऽत्मनः सिद्धं प्रत्यभिज्ञादिमानतः ।। ७४ ।।
प्रसजेत्तद्विरोधश्च भिन्नाभिन्नत्ववादिनः ।।
कल्पनायाश्च वैफल्यमनित्यत्वे परात्मनः ।। ७५ ।।
अकृताभ्यागमः प्राप्तः कृतनाशश्च सत्वरः ।।
कर्मकाण्डस्य वैफल्यमेवं कल्पयतो भवेत् ।। ७६ ।।
मकरी ननु दृष्टान्तो भिन्नाभिन्नत्वसिद्धिकृत् ।।
ब्रह्मणः प्रागुपन्यस्तोऽसाध्वीयं कल्पना कथम् ।। ७७ ।।
अतोऽन्यविषयत्वात्सोऽविरोधः प्रागुदीरितः ।।
नतु चिन्मात्ररूपस्य ह्यत्रावोचं विरुद्धताम् ।। ७८ ।।
नाध्येयत्वाच्च शास्रार्थकल्पनेयं त्वया कृता ।।
षड्भावविक्रियं वस्तु ध्येयं वक्ति न हि श्रुतिः ।। ७९ ।।
स्वतस्तस्य च संप्राप्तेर्विनाऽप्यागमाशासनम् ।।
ध्येयत्वेनेह सर्वेषां खारोष्ट्रादेरपीक्षणात् ।। ८० ।।
एकधैवानुविज्ञेयमिति च श्रुतिशासनम् ।।
भेददृष्ट्यपवादाच्च मृत्योरिति विनिन्दनात् ।। ८१ ।।
यत्तूक्तं वेदभागत्वाद्भिन्नवस्त्ववबोधिनः ।।
नामात्वं कर्मकाण्डस्येत्यत्र प्रतिविधीयते ।। ८२ ।।
न हि जात्यादिसंभेदसंसिद्धौ मानता श्रुतेः ।।
प्रत्यक्षाद्यनवष्टब्धे तस्यामात्वं यतः स्थितम् ।। ८३ ।।
भेदग्राहि न नो मानं लौकिकं वैदिकं च यत् ।।
अविचारितसंसिद्धिस्तस्माद्भेदोऽवसीयताम् ।। ८४ ।।
न स्वतः परतो वाऽयं भेदो वस्तुन ईक्ष्यते ।।
सर्वस्यैव स्वतोऽभित्तेस्तदन्यस्याप्यभेदतः ।। ८५ ।।
वस्तु वस्त्वन्तरं भिन्द्याद्योगाद्यद्वा विभागतः ।।
योगोे नातिशयैकत्वात्तयोश्चाप्येकरूपतः ।। ८६ ।।
विभागेऽपि न भेदः स्यात्तयोरेकात्मना स्थितेः ।।
अन्यदीयोऽपि नान्यस्य भेदः स्यात्कल्पनां विना ।। ८७ ।।
मेययाथात्म्यसंलेहि मानं मानत्वमश्नुते ।।
भेदं न लभते मेये, मेयादन्यत्र न प्रमा ।। ८८ ।।
सतो न व्यतिरेकेण भेदो नापि सदन्वयात् ।।
यथैवं नासतोऽप्येवं भेदो नैवावसीयते ।। ८९ ।।
सर्वं सदेव यस्येष्टमथवाऽ सदिदं जगत् ।।
भेदः किमाश्रयस्तस्य विरोधान्न द्वयाश्रयः ।। ९० ।।
अन्यापेक्षं गृथक्त्वं चेत्स्वत एवापृथग्घटः ।।
बलीयानन्तरङ्गत्वाद्वहिरङ्गं प्रबोधते ।। ९१ ।।
द्रव्याद्भिन्नं पृथक्त्वं चेदनवस्थैति सत्वरा ।।
द्रव्यमेव पृथक्त्वं चेदपृथक्स्यादिदंं जगत् ।। ९२ ।।
स्वतश्चेद्वस्तुनो भेदो वस्तु शून्यं प्रसज्यते ।।
आपेक्षिकोऽपि क्लृप्तत्वान्न भेदो रज्जुसर्पवत् ।। ९३ ।।
इत्येवमादि बहुशो भिन्नाभिन्नत्वदुषणम् ।।
प्रागप्यक्तं तदत्रापि संधेयं वस्तुसिद्धये ।। ९४ ।।
अपि वेद्वैकदेशस्य प्रामाण्यं यदि नेष्यते ।।
कर्मकाण्डस्य सर्वस्य वेदस्यापि प्रसज्यते ।। ९५ ।।
इति यत्प्रागुपन्यस्तं तस्य दूषणमुच्यते ।।
साध्यसाधतसंवन्धे तस्यापाीष्टा प्रमाणता ।। ९६ ।।
भेदः प्रमान्तरैः सिद्धो न त्वागमसमाश्रयात् ।।
पशवोऽपि हि जानन्ति भेदमक्षादिमानतः ।। ९७ ।।
न च मिथ्यात्वधीर्भेदे जन्मनैवेह कस्यचित् ।।
अप्युत्थापितबुद्धीनां भेदेऽसंभावना न च ।। ९८ ।।
क्रियाकारकसंभित्तौ वस्तुतत्त्वेन मा श्रुतिः ।।
साध्यसाधनसंबन्धमात्रैकविषयत्वतः ।। ९९ ।।
लोकसिद्धमतो भेदमादायेष्टार्थसिद्धये ।।
इदं कार्यमिदं नेति वेदशास्रं प्रवर्तते ।। १०० ।।
सर्वतस्तु विरक्तो यः कर्मभिः शुद्धधीर्नरः ।।
कामयानः पूर्णफलमुत्पत्त्यादिविलक्षणम् ।। १०१ ।।
तमोमात्रान्तरायत्वात्प्रतीचः पूर्णरूपिणः ।।
स्वतःसिद्धत्वतस्तस्य व्यञ्जकान्नान्यदीक्ष्यते ।। १०२ ।।
स्वतः प्राप्तस्य संप्राप्तौ वाक्यान्मोहप्रहाणतः ।।
मानापेक्षा न भूयः स्यात्फलाप्तेस्तत्कृतार्थतः ।। १०३ ।।
साध्ये हि साधनापेक्षा सिद्धेऽसौ विनिवर्तते ।।
किम्वसाध्ये समस्तस्य पूर्णत्वेन समाप्तितः ।। १०४ ।।
द्वैताद्वैतात्मकं ब्रह्म यदाऽण्वभ्युपगम्यते ।
तदाऽपि न विरोधोऽयं केनचिद्विनिवार्यते ।। १०५ ।।
समस्तव्यस्तभूतस्य ब्रह्मण्यवसितात्मनः ।।
बूत कर्मणि को हेतुः सर्वानन्यत्वदर्शिनः ।। १०६ ।।
सर्वजात्यादिमत्त्वे च परस्परविरोधतः ।।
व्याघातान्न प्रवृत्तिः स्यान्निषेधेऽथ विधौ तथा ।। १०७ ।।
न चावच्छेदमानित्वं विदुषोऽस्त्यासुरत्वतः ।।
विदुषोऽप्यासुरत्वे स्यान्निष्फलं ब्रह्मदर्शनम् ।। १०८ ।।
तस्मादसदिदं गीतं भिन्नाभिन्नत्वसिद्धये ।।
श्रुतिन्यायविरुद्धत्वात्प्रकृतं त्वधुनोच्यते ।। १०९ ।।
ओं खं ब्रह्मेति मन्त्रोऽयं श्रुत्येह ध्यानकर्मणि ।।
नियुज्यते फलप्राप्तौ यथा तदभिधीयते ।। ११० ।।
परस्य ब्रह्मणः साक्षाद्याथात्म्याधिगमो यथा ।।
पूर्वैश्चतुर्भिरध्यायैस्तथा श्रुत्योदितोऽञ्जसा ।। १११ ।।
अस्यैव प्रतिपत्त्यर्थमुपासनमथोक्तते ।।
ओं खं ब्रह्मेति वचसा पुंसां श्रेयोभिवाञ्छताम् ।। ११२ ।।
ब्रह्मेतीह विशेष्यार्थः खमित्यपि विशेषणम् ।।
सामानाधिकरण्योक्तेस्तदुवृत्तिः कृष्णसर्पवत् ।। ११३ ।।
प्रवृत्तिर्ब्रह्मशब्दस्य बृहद्वस्त्वेकगोचरा ।।
खेन तद्विशिनष्ट्यत्र सामान्यांशैकपातिना ।। ११४ ।।
अनाकाशस्वभावेभ्यः खेन ब्रह्म निवर्त्यते ।।
तथाऽब्रह्मस्वभावेभ्यः सामर्थ्याद्ब्रह्मणा च खम् ।। ११५ ।।
सामान्यमात्रवाचित्वात्खशब्दस्य विशेषणम् ।।
पुराणमिति निर्वक्ति कारणप्रतिपत्तये ।। ११६ ।।
यत्तद्ब्रह्म खमित्युक्तं तदोंशब्दाभिधानकम् ।।
चिन्तयेत्सततं धीमानोमालम्बनमेव वा ।। ११७ ।।
एतदालम्बनं श्रेष्ठमिति च श्रुतिशासनम् ।।
एतेनैवाक्षरेणेति ह्यथर्वाणोऽप्यधीयते ।। ११८ ।।
अतीन्द्रित्स्वात्तस्यापि कथं स्यात्तदुपासनम् ।
वायुरं खमिति प्राह तदालम्बनसिद्धये ।। ११९ ।।
खं पुराणं न विज्ञेयं मन्त्रेऽस्मिन्निति मन्यते ।।
कौरव्यायणिजो धीमान्वायुरेतिप्रसिद्धितः ।। १२० ।।
रूढ्या वृत्तिः खशब्दस्य वायुरे व्योम्नि लक्ष्यते ।।
बहुशश्च प्रयोगोऽतो वायुरं खं प्रतीयताम् ।। १२१ ।।
पुराणं यदि तद्व्योम यदि वा वायुरं भवेत् ।।
ध्येयं तदोमिति सदा पक्षयोरुभयोरपि ।। १२२ ।।
आलम्बनतर्योकार उपास्तिविषयो भवेत् ।।
चतुर्भुजाङ्कितं दारु विष्णोरिव निगच्छति ।। १२३ ।।
नेदीयो ब्रह्मणः स्थानमोमितीदं प्रतीयताम् ।।
शालग्रामो हरेर्यद्वत्सर्वानर्थापहारिणः ।। १२४ ।।
यद्वाऽभिधानमों विद्यात्तस्यैव परमात्मनः ।।
तस्मिन्निविष्टचित्तस्य तद्ब्रह्माऽऽशु प्रसीदति ।। १२५ ।।
ओंकारो वेद एवेति ब्राह्मणास्तु प्रचक्षते ।।
वेदैनेन यतो वेद्यं ब्रह्म वेदस्ततो मतः ।। १२६ ।।
अभिधानतयैवैनमोंकारं विदुरञ्जसा ।।
ब्राह्मणास्तदभिध्यानाद्विदन्ति ब्रह्म निर्भयम् ।। १२७ ।।
वेदोऽयमिति चोक्तिः स्याद्यथोक्तोपासनं प्रति ।।
स्तुतित्वादर्थवादोऽयं नातोऽन्योऽर्थोऽवसीयते ।। १२८ ।।
उद्गीथादिप्रभेदेन यं वा संविद्रते द्विजाः ।।
वेदोऽसाविति विज्ञेयस्त्रय्यास्तत्र समाप्तितः ।। १२९ ।।
तस्मिन्प्रयुज्यमानेऽतः सर्वो वेदः ससंग्रहः ।।
प्रयुक्तः स्यादतो वेद ओंकार इति गम्यताम् ।। १३० ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके पञ्चमाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम्