बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्

॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (३)

न्यायः पुरोदितो योऽत्र वासनासंश्रयं प्रति ।।
स सर्वोऽत्रानुसंधेयः पूर्वपक्षापनुत्तये ।। १२९ ।।

उत्थानं चाप्यविद्यायाः परस्मादात्मनः स्वतः ।।
ऊषरादिवदित्यादिकल्पना नोपपद्यते ।। १३० ।।

अनिर्मोक्षप्रसक्तिः स्याद्यविद्या परात्मनः ।।
निरात्मवादसक्तिश्च मोहोच्छेदे भवेदिह ।। १३१ ।।

वास्यदेशातिरेकेण वासनाया न चेष्यते ।।
देशान्तरोपगमनं गुणवद्द्रव्यवर्जनात् ।। १३२ ।।

सामञ्जस्येन गच्छन्ति न च श्रुत्यक्षराण्यपि ।।
यथोक्तकल्पनायां हि न युक्ता तेन कल्पना ।। १३३ ।।

कामः संकल्प इत्याद्या मनसो धर्मिणः श्रुताः ।।
धर्मा न त्वात्मनः शास्त्रे ह्यसङ्गो हीतिवारणात् ।। १३४ ।।

हृदये ह्येव रूपाणि ध्यायतीवेति चापरम् ।।
कामा येऽस्य हृदीत्यादि तीर्णो हीति तथा वचः ।। १३५ ।।

श्रुतादर्थान्न चान्योऽर्थो यथोक्तवचसां यतः ।।
सम्यक्कल्पयितुं शक्यः कल्पनाऽतो न युज्यते ।। १३६ ।।

प्रत्यग्ब्रह्मत्वसिद्ध्यर्था सर्वैवोपनिषत्त्वियम् ।।
तावन्मात्रपरत्वेन वेदान्तानामुपक्षयात् ।। १३७ ।।

राशित्रितयपक्षे च नाप्यर्थोऽत्र समञ्जसः ।।
क्रियते कल्पना येन सर्वन्यायविरोधिनी ।। १३८ ।।

द्वे एव तु यदा रूपे मूर्तामूर्ते सवासने ।।
ब्रह्म रूपि तृतीयं च तदा वावेति युज्यते ।। १३९ ।।

ब्रह्मैकदेशभूतस्य विज्ञानात्मन एव ते ।।
रूपे इति तदा युक्तं कल्पनानुगुणं वचः ।। १४० ।।

विज्ञानात्ममुखेनाथ यदि वा परमात्मनः ।।
रूपे इति तदाऽवक्ष्यच्छ्रौती चेत्कल्पना भवेत् ।। १४१ ।।

द्विवचश्च तथाऽयुक्तं त्रैरूप्यस्येह संभवात् ।।
मूर्तामूर्ते च द्वे रूपे तृतीयं वासना यतः ।। १४२ ।।

मतं मूर्तेतरे रूपे ब्रह्मणोऽभिमते सदा ।।
क्षेत्रज्ञस्य तु नैवैते वासनामात्ररूपितः ।। १४३ ।।

तदाऽपि जीवद्वारेण विक्रियां व्रजतो विभोः ।।
वासनाद्यभिसंबन्ध इतीयं गीरनर्थिका ।। १४४ ।।

वासनानामपि यतो न विशेषो मनागपि ।।
क्षेत्रज्ञद्वारतायाः स्यादसत्तस्माद्विकल्पितम् ।। १४५ ।।

वस्तु वस्त्वन्तरत्वेन न च विक्रियतेऽञ्जसा ।।
वृत्त्येह मुख्ययेत्येवं शक्यो वक्तुं जगत्यपि ।। १४६ ।।

वस्त्वन्तरं न च मतः क्षेत्रज्ञः परमात्मनः ।।
सिद्धान्तहानिरेवं च कल्पनायां ध्रुवं भवेत् ।। १४७ ।।

आविश्चिकीर्षुभिस्तस्माद्वेदान्तार्थं महात्मभिः ।।
ईदृशी कल्पनाऽयुक्ता कर्तुं परहितार्थिभिः ।। १४८ ।।

दक्षिणेऽक्षन्पुमानिति लिङ्गात्मा परिगृह्यते ।।
अध्यात्मेऽथाधिदैवे च तस्यैव प्रकृतत्वतः ।। १४९ ।।

जीवग्रहोऽत्र नन्वस्तु प्रकृतत्वाविशेषतः ।।
तस्यैवैतानि रूपाणि कस्मान्नेत्यभिधीयताम् ।। १५० ।।

नैवंरूपितया यस्मादिह श्रुत्या विवक्षितः ।।
क्षेत्रज्ञः करणात्मैव तस्मादिह विवक्षितः ।। १५१ ।।

वासनानुगतं लिङ्गं मृद्वन्मृद्विक्रियात्मसु ।।
चेत्यते साक्षिणा यस्मान्नातः क्षेत्रज्ञरूपिता ।। १५२ ।।

माहारजनमित्यादि रूपं चेत्साक्षिणो भवेत् ।।
नेति नेतीत्यथाऽऽदेशं नाकरिष्यत्तदाऽऽत्मनः ।। १५३ ।।

अन्यस्यासौ न चाऽऽदेशः शक्यो वक्तुं प्रमाणतः ।।
नेति नेतीति तस्यैव षष्ठान्त उपसंहृतेः ।। १५४ ।।

व्येव त्वेति प्रतिज्ञाया अर्थवत्त्वं तथा भवेत् ।।
पाणिपेषोत्थितस्यैव यद्यादेशो भवेदयम् ।। १५५ ।।

पाणिपेषोत्थितोऽन्यश्चेन्नेतीति च ततोऽपरः ।।
अन्योऽसाविति मिथ्या धीस्तदा स्यान्मोहकारणात् ।। १५६ ।।

न स्यादात्मानमेवावेदहं ब्रह्मेतिमानजा ।।
सम्यग्धीर्निखिलध्वान्तघातिनी मुक्तिदायिनी ।। १५७ ।।

करणात्मन एवातस्तस्य हेतिग्रहो भवेत् ।।
न तु तत्साक्षिणो युक्तस्तस्य रूपनिषेधतः ।। १५८ ।।

वासना भूरिरूपास्ता लिङ्गस्था लिङ्गसाक्षिणः ।।
कुर्वन्ति बहुरूपत्वं मणेरास्तरणं यथा ।। १५९ ।।

माहारजनमित्यत्र हारिद्रं रूपमुच्यते ।।
इन्द्रगोपोपमानेन कौसुम्भस्य गतत्वतः ।। १६० ।।

पीतं वस्त्रं यथा तद्वल्लिङ्गमाभाति साक्षिणः ।।
आरुयादिविषयोद्भूतवासनावासितं दृशेः ।। १६१ ।।

ईषत्पाण्दु यथोर्णादि तद्वल्लिङ्गं प्रकाशते ।।
इन्द्रगोपोऽतिरक्तश्च भृशं रक्तं मनस्तथा ।। १६२ ।।

रजसः कचिदुद्रेकस्तमसः क्वचिदिष्यते ।।
सत्त्वस्यापि तथोत्कर्षः कुतश्चिदुपजायते ।। १६३ ।।

क्वचिदेकप्रधानत्वं कस्मिंश्चिद्विषये द्वयोः ।।
त्रयाणामपि चान्यत्र ज्ञानकर्मादिचित्रतः ।। १६४ ।।

अग्नेरर्चिर्यथा भास्वत्सत्त्वोत्कर्षात्तथा मनः ।।
पुण्डरीकं यथा शुक्लं सौम्यमाह्लादकृत्तथा ।। १६५ ।।

सकृद्विद्युद्यथाऽत्यन्तं घनध्वान्तापनोदकृत् ।।
अतीव भास्वराऽस्माकं चक्षुर्मुट्सकृदुद्गता ।। १६६ ।।

हिरण्यगर्भतत्त्वस्य जायमानस्य केशवात् ।।
विद्युद्वत्प्रथते रूपं किल तस्य महात्मनः ।। १६७ ।।

अतोऽनेनैव रूपेण य उपास्ते दिवानिशम् ।।
सर्वान्धकारहन्त्रीव विद्युत्तं श्रीः सदाऽऽश्रयेत् ।। १६८ ।।

नाऽऽदिर्न मध्यं नैवान्तो नेयत्ता विद्यते यतः ।।
अनन्तकल्पोपचयाद्वासनानामुदाहृतिः ।। १६९ ।।

माहारजनमित्यादिर्न त्वियत्ता विवक्षिता ।।
प्रकारदर्शनायैव तेनोदाहृतिरिष्यते ।। १७० ।।

निःशेषमेवं सत्यस्य रूपं व्याख्याय सांप्रतम् ।।
परमार्थसत्ययाथात्म्यनिर्देशाय प्रयत्यते ।। १७१ ।।

यतो व्याख्यातमखिलं मूर्तामूर्तादि वस्त्वतः ।।
आदेशोऽनन्तरं तस्य क्रियतेऽनन्यमानिनः ।। १७२ ।।

मूर्तामूर्तास्वभावस्य सत्यस्याऽऽविष्कृतेरथ ।।
ब्रह्मातिरेकतो नान्यद्यतो वस्त्ववशिष्यते ।। १७३ ।।

आदेशो ब्रह्मणोऽतोऽयं निरादेशस्य भण्यते ।।
अतिमानाभिधानस्य प्रत्यङ्भात्राद्वयात्मनः ।। १७४ ।।

कर्मण्यादेशशब्दोऽयं यदि वा करणे भवेत् ।।
आदिष्टिरथवाऽऽदेशो नेति नेत्यद्वयात्मनः ।। १७५ ।।

नेति नेतीतिशब्दाभ्यां सत्यस्य ब्रह्मणः कथम् ।।
प्रमाणगोचरातीतं तत्त्वं स्यान्निर्दिदिक्षितम् ।। १७६ ।।

शुणु सर्वं तदज्ञानसमुत्थस्य निषेधतः ।।
प्रत्यङ्भात्रैकरूपेण तदबोधनिराकृतेः ।। १७७ ।।

अमूर्तस्य परा निष्ठा कारणात्मा पुरोदितः ।।
मूर्तस्य च तथा पृथ्वी मध्ये संकीर्णता तयोः ।। १७८ ।।

मानाभिधानयोर्यावान्कश्चिद्विषय इष्यते ।।
उक्तयोर्मध्यवर्त्येव कार्यकारणयोरसौ ।। १७९ ।।

नामरूपे तथा कर्म प्राणा लोकादयस्तथा ।।
कारकं वा क्रियाऽन्यद्वा कारणं कार्यमेव च ।। १८० ।।

जातिर्गुणः क्रिया द्रव्यं संबन्धो भाव एव च ।।
सदसत्सदसच्चेति समस्तव्यस्तमेव च ।। १८१ ।।

प्रमाता च प्रमाणं च प्रमेयोऽथ क्रियाफले ।।
इत्यादेः प्रतिषेधेन प्रत्यङ्ङात्मावलम्बिना ।। १८२ ।।

उपप्रदर्शकोऽशेषनामादेरितिरिष्यते ।।
तस्योपदर्शितस्याथ निषेधः क्रियते नञा ।। १८३ ।।

आकृष्टं रूपिणो रूपं न पृथग्व्यवतिष्ठते ।।
जगत्यकल्पितमपि किमु मोहादिकल्पितम् ।। १८४ ।।

घटे पटो निषिद्धोऽपि घटादन्यत्र तिष्ठति ।।
तदन्यत्रापि सद्भावादनिषिद्धस्य धर्मिणः ।। १८५ ।।

परमार्थान्निषिद्धस्य तन्मोहोत्थस्य वस्तुनः ।।
हिरुक्स्थितिः कथं तस्य परमार्थात्मनाऽथवा ।। १८६ ।।

निषेध्यानामशेषाणामन्योन्यव्यभिचारतः ।।
प्रतीचोऽव्यभिचारोऽतस्तत्राध्यस्तं निषिध्यते ।। १८७ ।।

इतिशब्दोपदिष्टानां निषेधोऽनुभवात्मनि ।।
अनन्तेऽन्तवतां यत्र तद्ब्रह्मेत्यवसीयताम् ।। १८८ ।।

सद्भावश्चोपलब्धिश्च स्वार्थप्रत्यक्चिदाश्रयात् ।।
मूर्तादीनामनिर्देश्यादितिर्मत्तो निवर्तते ।। १८९ ।।

निषेधति निषेध्यार्थं यद्वलान्नञ्चिदात्मनः ।।
विज्ञानेनैव हत्वाऽन्यत्पूर्णत्वेनैति चित्स्वतः ।। १९० ।।

प्रत्यङ्मात्रदृशि ह्यस्मिञ्जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।।
तदन्यद्यत्तदाभासं तन्नञा प्रतिषिध्यते ।। १९१ ।।

अविचारितसंसिद्धिप्रत्यङ्मोहहतौ सदा ।।
विस्फारिताक्षः प्रत्यग्धीर्मानान्निर्वात्यथाऽऽत्मनि ।। १९२ ।।

अपेक्षाज्ञानहेतूत्थं कार्यकारणवस्त्वतः ।।
विचार्यमाणं तन्नास्ति व्योम्नि कार्प्ण्यमिवाऽऽत्मनि ।। १९३ ।।

शब्दप्रवृत्तिहेतूनां प्रत्यगात्मन्यसंभवात् ।।
प्रमाणगोचराणां च स्वतः सिद्धेर्न निहृतिः ।। १९४ ।।

मानाभिधानविषयो यावन्नाऽऽत्मानमात्मनि ।।
लभते प्रत्यगात्मानं न नञ्तावन्निवर्तते ।। १९५ ।।

निरस्ताज्ञानतत्कार्ये लब्ध आत्मन्यथाऽऽत्मना ।।
निषेध्यहेतौ प्रध्वस्ते निषेधोऽपि निवर्तते ।। १९६ ।।

प्रमातृत्वादिना यावत्किंचिदत्र विवक्षितम् ।।
तदभावश्च तत्सर्वं नेतीति प्रतिषिध्यते ।। १९७ ।।

निषेध्यं सर्वमेवैतदनिषेध्यात्मवस्तुगम् ।।
अतो नाभावनिष्ठः स्यादभावस्यापि निह्नवात् ।। १९८ ।।

नेति नेतीत्यतो वीप्सा जिघृक्षितनिषेधतः ।।
बुभुत्सितस्य कृत्स्नस्य वीप्सैवातो निषेधनी ।। १९९ ।।

ज्ञानक्रियाभ्यां व्याप्योऽयमित्याकाङ्क्षा निवर्तते ।।
अप्रमित्सित एकस्मिन्निष्ठां यात्यचिकीर्षिते ।। २०० ।।

रज्जुयाथात्म्यविज्ञानात्सर्पवत्करणात्मनः ।।
निषेधो नान्यतः शक्यः कर्तुं वर्षशतैरपि ।। २०१ ।।

यद्यत्प्राप्तं जगत्यस्मिंस्तत्तत्सर्वं निषिध्यते ।।
एवं च सत्यनिर्दिष्टाशङ्काऽपि विनिवर्तते ।। २०२ ।।

न चेद्वीप्सा तदा वाक्यद्वयमेतद्विवक्षितम् ।।
उक्तद्वयनिषेधेन तस्य चोपक्षयाद्भवेत् ।। २०३ ।।

अनुक्तविषयाशङ्का सर्वस्याप्रतिषेधतः ।।
यदि वाऽभावविषया न ह्यभावो निषिध्यते ।। २०४ ।।

साक्षान्मानप्रसिद्धेषु प्रतिषिद्धेतरग्रहः ।।
अप्रसिद्धे प्रसिद्धानां निषेधाच्छून्यताग्रहः ।। २०५ ।।

आदेश इत्युपक्रम्य प्रतिषेधोऽयमुच्यते ।।
साक्षादादिश्यते येन तादृगादेश उच्यते ।। २०६ ।।

निषेधवर्त्मना तस्मादनिषेध्यात्मसाक्षिणा ।।
ज्ञाताज्ञातं निषिध्याथ सदा दृष्टौ प्रतिष्ठति ।। २०७ ।।

यथा श्रोत्रधिया रूपं रूपहेत्वसमन्वयात् ।।
नाग्रहीन्न च गृह्णाति न ग्रहीष्यति शब्दवत् ।। २०८ ।।

प्रत्यक्तत्त्वे विनिर्ज्ञाते नेति नेतीतिवाक्यतः ।।
तद्वत्सकारणोऽनात्मा नाभूदस्ति भविष्यति ।। २०९ ।।

नान्यदज्ञानतोऽस्तित्वं द्वितीयस्याऽऽत्मनो यथा ।।
निवृत्तिस्तद्वदेवास्य नावगत्यात्मनोऽपरा ।। २१० ।।

अनन्यायत्तमैकात्म्यं यदा साक्षाद्व्यवस्थितम् ।।
व्येव त्वेति प्रतिज्ञेयं तदा स्यात्सफलोदिता ।। २११ ।।

नेति नेतीत्यतो वीप्सासंभवादुक्तवस्तुनः ।।
कृतार्थता तथाच स्यादन्यथा नोपपद्यते ।। २१२ ।।

परागर्थेषु सक्ता धीः प्रत्यगर्थानुरञ्जनात् ।।
निषिद्धाऽतः परागर्थात्प्रतीचि लभते स्थितिम् ।। २१३ ।।

व्यतिरेकस्य सिद्धत्वादादेशोक्तेः पुरैव हि ।।
साक्षाद्ब्रह्मत्वसिद्ध्यार्थमादेशोऽयमथोच्यते ।। २१४ ।।

न निषेधो निषेध्यार्थो लक्षणार्थपरत्वतः ।।
ब्रह्मणो मान्तरासिद्धेः शून्यतैव प्रसज्यते ।। २१५ ।।

षष्ठ्युक्तेरेव संसिद्धा मूर्तादेर्ब्रह्मणोऽन्यता ।।
ततश्च जामितासक्तिर्नातः स्यात्पारिशेष्यगीः ।। २१६ ।।

शक्यते न निषेद्धुं च प्रत्यक्षाद्याश्रितत्वतः ।।
निषेधान्न पुमर्थोऽपि कश्चित्सिध्येत्समीहितः ।। २१७ ।।

निषेधमात्रनिष्ठत्वे न चाऽऽदेशो भवेत्प्रभोः ।।
ब्रह्म मूर्तादि नेत्युक्तौ मूर्तादेर्न निषेधगीः ।। २१८ ।।

ततश्च ब्रह्मतासिद्धिर्द्वितीये सति वस्तुनि ।।
व्येव त्वेति प्रतिज्ञार्थो नापि चाऽऽविष्कृतो भवेत् ।। २१९ ।।

पारिशेष्यादतोऽसिद्धिः स्याद्विवक्षितवस्तुनः ।।
यथा सिद्धिस्तथा व्याख्या कार्येहोक्तेरतोऽञ्जसा ।। २२० ।।

सिद्धो निषेधः प्रागेव सर्वस्यानात्मवस्तुनः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानादन्योन्यव्यभिचारतः ।। २२१ ।।

अन्योन्यव्यभिचारोऽस्य वीक्ष्यतेऽनात्मवस्तुनः ।।
स्वरूपव्यभिचारोऽपि सुषुप्तादौ स्वसाक्षिगः ।। २२२ ।।

यथा मात्रादिसचेयं प्रत्यक्संवित्तिसिद्धिका ।।
प्रमात्रादेरभावोऽपि प्रत्यग्बोधाश्रयात्तथा ।। २२३ ।।

अविचारितसंसिद्धिरात्माविद्यैकरूपतः ।।
सिद्धायतेऽखिलोऽनात्मा स्वतःसिद्धात्मसंश्रयात् ।। २२४ ।।

अतिरोहितसंवित्को व्यपास्ताशेषविक्रियः ।।
अनन्यमातृमानादिर्दृष्टिमात्रात्मकत्वतः ।। २२५ ।।

भावाभावात्मिका सिद्धिर्येयं सर्वाऽप्यनात्मनः ।।
तद्विरुद्धात्मकान्मत्तो मय्येवासौ प्रसिध्यति ।। २२६ ।।

अनन्यानुभवेनैव भावाभावात्मभूमिषु ।।
प्रत्यक्कूटस्थ आत्मानं पश्यन्नास्ते फलात्मना ।। २२७ ।।

अतो मात्रादिसंभेदो यत्र यत्र निवर्तते ।।
तत्र तत्रैकलः प्रत्यक्स्वमहिम्नैव सिध्यति ।। २२८ ।।

प्रमात्रादेरभावोऽतो यः सिद्धः स्वात्मबोधतः ।।
नञ्वृत्तिस्तं सदाबुद्धं लक्षयत्यपृथक्प्रमम् ।। २२९ ।।

वैविक्त्यान्न च मानादेरनन्यानुभवात्मनि ।।
सहेतुकस्य वृत्तिः स्यान्नित्यबोधावबॊधिनि ।। २३० ।।

अविद्याद्यतिरेकेण कारणादिविधर्मकम् ।।
लब्धमात्मात्मकं वस्तु प्रतीचोऽनन्यमानतः ।। २३१ ।।

एतद्वस्तु स्वतःसिद्धं प्रमात्राद्यनपेक्षतः ।।
सर्वस्यैव ततः सिद्धेः कथं सिध्येत्तदन्यतः ।। २३२ ।।

उक्ता प्रमेयसंसिद्धिः स्वमहिम्नैव नञ्श्रुतेः ।।
तस्य ब्रह्मत्वबोधाय नेति ब्रह्मेतिनोच्यते ।। २३३ ।।

आत्मप्रत्ययमामेयो लक्षितो यो नञाऽञ्जसा ।।
अविद्यादेस्तदात्मत्वादिति ब्रह्मेति बोध्यते ।। २३४ ।।

प्रत्यङ्मोहतदुत्थस्य प्रत्यग्याथात्म्यबोधतः ।।
बाधितत्वादतोऽवोचदिति ब्रह्मेति मोहनुत् ।। २३५ ।।

आदेशं प्रत्यतिमहानथात इति संभ्रमः ।।
तेनासदृश आदेशो नन्वयुक्तोऽयमीर्यते ।। २३६ ।।

युक्त एवायमादेशो न यतो विद्यते परः ।।
आदेशोऽतोऽयमेवात्र ब्रह्मण्यादेश इष्यते ।। २३७ ।।

आदिदिक्षितमेतस्य तत्त्वं यद्ब्रह्मणः परम् ।।
यावन्तस्तत्र निर्देश्यास्तेऽर्थाः सर्वे निवर्तिताः ।। २३८ ।।

निवृत्तिश्च यथोक्तैव तेषामैकात्म्यलक्षणा ।।
भिन्नदेशस्थितिस्त्वत्र वास्तवी नोपपद्यते ।। २३९ ।।

अव्यावृत्ताननुगतो ब्रह्मशब्दार्थ इष्यते ।।
मुख्योऽन्यस्मिन्सति यतो ब्रह्मार्थो नावसीयते ।। २४० ।।

शब्दप्रवृत्तिहेतूनामैकात्म्येन समाप्तितः ।।
तथा तदभिधेयानामादेशोऽयं मतः परः ।। २४१ ।।

अभिधाभिधेयसंबन्धमङ्गीकृत्य यतोऽक्षरे ।।
न कश्चिदपि शब्दोऽत्र साक्षाद्ब्रह्मणि वर्तते ।। २४२ ।।

आदेशो नेति नेत्येव तेनेह घटतेऽञ्जसा ।।
तदबॊधप्रसूतानामाकाङ्क्षाणां निषेधतः ।। २४३ ।।

मूर्तामूर्तं हि सत्याह्वं प्राणाः सत्यास्तदात्मतः ।।
क्षेत्रज्ञस्तदुपाधित्वात्सत्य इत्यभिधीयते ।। २४४ ।।

अनिर्देश्यस्य निर्देश्या ये भेदाः कार्यलक्षणाः ।।
तेषु लब्धास्पदं नाम परस्मिन्नुपचर्यते ।। २४५ ।।

मूर्तामूर्तात्मकं सत्यं प्राणादेः कार्यरूपिणः ।।
तस्याप्येतत्परं सत्यं यन्नेतीत्यवधारितम् ।। २४६ ।।

उक्तवस्त्वतिरेकेण नामीषां सत्यता यतः ।।
न चाप्यसत्यता तस्मात्तेषां सत्यं परं पदम् ।। २४७ ।।

आत्मवन्तो यथा रज्ज्वा रज्जुसर्पादयस्तथा ।।
आत्मवन्तो निरात्मानः प्राणाद्याः प्रत्यगात्मना ।। २४८ ।।

यत एव मतोऽन्वीक्ष्य मूर्तामूर्तादिवर्त्मना ।।
सत्यशब्दाभिधेयार्थं तया द्वारा परं पदम् ।। २४९ ।।

व्यपदिश्यमानमैकात्म्यं सत्यस्याऽऽत्मानमद्वयम् ।।
द्रष्टव्यमात्मनैवैनं सत्यं पश्येद्यथोदितम् ।। २५० ।।

अतोऽव्याकृतयाथात्म्यं व्याकृतेनोपदिश्यते ।।
सत्यस्य सत्यमिति तन्नान्यथा व्यपदेशभाक् ।। २५१ ।।

व्यपदेशाय नामैतन्न स्वं नामास्य विद्यते ।।
ननु ब्रह्माक्षरमिति व्यपदेशोऽत्र नामभिः ।। २५२ ।।

कार्यकारणगे तत्त्वे नाम लब्धास्पदं यतः ।।
रूपाभिधेयसंबन्धमरूपाशब्दमक्षरम् ।। २५३ ।।

लक्षयेन्नाञ्जसा वक्ति परं ब्रह्म कथंचन ।।
शब्दप्रवृत्तिहेतूनां साक्षाद्ब्रह्मण्यसंभवात् ।। २५४ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य तृतीयं ब्राह्मणम्

आत्मेत्येवेति सूत्रस्य व्याख्येयं प्रस्तुता स्फुटा ।।
ब्रह्म तेऽहं ब्रवाणीति प्रारभ्याऽऽपूर्णवाक्यतः ।। १ ।।

नित्यकर्माद्यनुष्ठानसंशुद्धधिषणः पुमान् ।।
निःशेषकर्महेतूत्थफलसावद्यधीस्ततः ।। २ ।।

विरक्त आग्रजात्सोऽयं तत्सावद्यसमीक्षणात् ।।
संसारदुःखसंस्कारस्मृतिभिः प्रेर्यमाणधीः ।। ३ ।।

उद्भूततज्जिहासः संस्तद्धाने साधनस्पृहः ।।
त्यक्ताशेषैषणः सोऽथ प्रत्यग्याथात्म्यनिश्चयः ।। ४ ।।

वस्तुवृत्तात्मसंबोधध्वस्तसंसारकारणः ।।
व्याविद्धाशेषसंसारो विमुक्तो ना विमुच्यते ।। ५ ।।

यावत्किंचिदविद्यायाः कार्यं वैराग्यकारणम् ।।
तत्संन्यासो विरक्तत्वात्स्वत एव न शास्त्रतः ।। ६ ।।

ब्रह्मयाथात्म्यविज्ञानसाधनत्वं विनाऽऽगमात् ।।
संन्यासस्य न विज्ञातं तच्छास्त्रेणेह बोध्यते ।। ७ ।।

ब्रह्माविद्यसमुत्थानात्कार्यकारणलक्षणात् ।।
व्युत्थाप्य नेति नेतीति परं ब्रह्म प्रदर्शितम् ।। ८ ।।

तत्रैतच्छङ्क्यते चोद्यं ब्रह्मत्वसिद्धिदोषकृत् ।।
निषिद्धं नेति नेतीति मूर्तामूर्तादि वस्तु यत् ।। ९ ।।

किं तद्ब्रह्मानुगं सर्वं किं वा तस्माद्विविच्यते ।।
यदि ब्रह्मानुगं ब्रह्म स्यादनर्थात्मकं तदा ।। १० ।।

अभावनिष्टं तच्चेत्स्यान्मुख्यं ब्रह्म न सिध्यति ।।
अभावस्य ततोऽन्यत्वादन्वयव्यतिरेकतः ।। ११ ।।

नेतीत्यपि निषेधोक्तिस्तथा सति विरुध्यते ।।
वैदिकश्च प्रयासोऽयं सर्वः स्यात्तुषकण्डनम् ।। १२ ।।

विविच्यते ब्रह्मणश्चेन्मैवं दोषस्तथाऽपि हि ।।
ब्रह्मत्वं ब्रह्मणो न स्याद्वितीये सति वस्तुनि ।। १३ ।।

अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मत्वमश्नुते ।।
एतच्च दुर्लभं तस्य द्वितीये सति लक्षणम् ।। १४ ।।

अथाब्रह्मात्मकं वस्तु जग्ध्वा चेद्ब्रह्म तद्भवेत् ।।
प्रतीचो ब्रह्मणाऽत्तत्वान्न मोक्षो नापि संसृतिः ।। १५ ।।

संसारिणो न चेदत्ति संसार्येव प्रसज्यते ।।
नाऽऽप्नोति ब्रह्मतां साक्षात्सत्सु संसारिवस्तुषु ।। १६ ।।

संसारे चापि जग्धेऽस्मिन्ब्रह्मणा निखिले सति ।।
ऋतेऽपि ब्रह्मविज्ञानात्सर्वे स्युर्मुक्तबन्धनाः ।। १७ ।।

अन्वयादिनिषेधाय सर्वमात्मेति वाक्यतः ।।
मैत्रेयाीत्यादिको ग्रन्थस्तस्मादारभ्यते परः ।। १८ ।।

सर्वाब्रह्मनिषेधेन तदर्थो वेह निश्चितः ।।
तस्य संसिद्धिविषयमैकात्म्यमधुनोत्यते ।। १९ ।।

नेतीति ब्रह्मणोऽन्यत्र मूर्तामूर्तव्यवस्थितौ ।।
प्रसक्ते सांख्यसिद्धान्ते सर्वमात्मेति वोच्यते ।। २० ।।

सत्यपि ब्रह्मवेदित्वे नासंत्यक्तैषणो यतिः ।।
मुक्तिभागिति चेहोक्तः संन्यासेन समुच्चयः ।। २१ ।।

निरस्तातिशयज्ञानो याज्ञवल्क्यॊ यतो गृही ।।
कैवल्याश्रममास्थाय प्राप तद्वैष्णवं पदम् ।। २२ ।।

त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ।।
त्यजतैव हि तज्ज्ञेयं त्यक्तुः प्रत्यक्परं पदम् ।। २३ ।।

मुक्तेश्च बिभ्यतो देवा मोहेनापिदधुर्नरान् ।।
ततस्ते कर्मसूद्युक्ताः प्रावर्तन्ताविपश्चितः ।। २४ ।।

मोहमात्रैकहेतूनि तस्मात्कर्माण्यशेषतः ।।
संन्यस्यैकात्म्यसंबोधाद्भित्त्वा मोहं विशुद्धधीः ।।
ज्ञानमेवाऽऽत्मनाऽऽत्मानमुपासीनोऽमृतो भवेत् ।। २५ ।।

इति प्रमाणमत्रार्थे वचनं भाल्लविश्रुतौ ।।
सर्वः संन्यस्तकर्मैव ज्ञानात्कैवल्यमश्नुते ।। २६ ।।

ब्रह्मचर्याद्गृहाच्चैव वनाच्चापि बिधीयते ।।
निःशेषकर्मसंन्यासो यतोऽतो नर्णबद्धता ।। २७ ।।

श्रुत्या जावालशाखायां तथाचानधिकारिणाम् ।।
संन्यासस्य विधानाच्च कार्योऽतोऽसौ मुमुक्षुभिः ।। २८ ।।

नरलोकादिकामानां सुतोत्पत्त्यादि साधनम् ।।
तेभ्यो व्युत्थितचित्तानां संन्यासस्त्वात्मकामिनाम् ।। २९ ।।

इममर्थं श्रुतिर्वक्ति सर्वकर्मानपेक्षिणी।।।।
प्रजादिना करिष्यामः किं तत्फलवितृष्णतः ।। ३० ।।

उत्पत्त्यादिविरुद्धोऽयं लोको येषामकर्मजः ।।
मोहमात्रान्तरायात्वाज्ज्ञानमात्रमपेक्षते ।। ३१ ।।

प्रवृत्तिलक्षणो योगो ज्ञानं संन्यासलक्षणम् ।।
तस्माज्ज्ञानं पुरस्कृत्य संन्यसेदिह बुद्धिमान् ।। ३२ ।।

भावितैः करणैश्चायं बहुसंसारयोनिषु ।।
आसादयति शुद्धात्मा मोक्षं वै प्रथमाश्रमे ।। ३३ ।।

तमासाद्य तु मुक्तस्य दृष्टार्थस्य विपश्चितः ।।
त्रिष्वाश्रमेषु को न्वर्थो भवेत्परमभीप्सतः ।। ३४ ।।

श्रुतयः स्मृतयश्चैवमस्मिन्नर्थे सहस्रशः ।।
प्रत्यक्षा एव विद्यन्ते संन्यासप्रतिपादिकाः ।। ३५ ।।

मुख्यार्थता वा प्रागुक्ता ब्रह्मेत्यस्य सदादृशि ।।
प्रतीच्यथाऽऽत्मशब्दस्य मुख्यार्थो ब्रह्मणीर्यते ।। ३६ ।।

ततस्तदेतदिति च ब्रह्मात्मपदवाच्ययोः ।।
मधुकाण्डार्थसर्वस्वं वाक्येन प्रतिपाद्यते ।। ३७ ।।

प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानजन्मनेऽतः श्रुतिः स्वयम् ।।
विधित्सन्तीह संन्यासं मैत्रेयीति प्रवर्तते ।। ३८ ।।

भार्याद्यनुज्ञापूर्वो हि संन्यासो विहितः श्रुतौ ।।
अतोऽनुज्ञार्थमेवाऽऽह मैत्रेयीमृषिरात्मनः ।। ३९ ।।

उद्यास्यन्वा अरे स्थानादस्माद्गार्हस्थ्यलक्षणात् ।।
चिकीर्षवे मे संन्यासमनुज्ञां दातुमर्हसि ।। ४० ।।

युक्तमाह भवानस्माननुरूपं चिकीर्षति ।।
यदेवं सति कर्तव्यं तत्क्षिप्रमनुशाधि माम् ।। ४१ ।।

अनुज्ञातोऽथ तामाह हन्तेत्यादि परं वचः ।।
कात्यायन्या सपत्न्या ते विभागं करवाण्यहम् ।। ४२ ।।

निःस्वा स्त्री स्ववता पुंसा नियुक्ता कर्मसंपदि ।।
मयि प्रव्रजिते तस्माद्युवयोर्नार्थसंगतिः ।। ४३ ।।

स्ववानेव पुरा न्यासाद्युवयोः स्वेन सांप्रतम् ।।
विभागं करवाणीति भार्या तेनाभ्यचोदयत् ।। ४४ ।।

वृत्तिभिः संविभज्य स्वान्संन्यसेदिति चोद्यते ।।
यतः शास्त्रेण तेनायं विभागः क्रियते मया ।। ४५ ।।

युक्तमेतद्व्यवसितं यद्वित्तं न प्रदित्सति ।।
भवत्संन्यासवन्नूनमस्मद्धितकरं धनम् ।। ४६ ।।

महानुभावसंपर्कः कस्य नोन्नतिकारणम् ।।
अशुच्यपि पयः प्राप्य गङ्गां याति पवित्रताम् ।। ४७ ।।

भगवत्संगतेर्नान्यः पुरुषार्थोऽमृतत्वतः ।।
पृच्छाम्यतोऽमृतत्वस्य साधनं स्यात्कथं धनम् ।। ४८ ।।

सारेण यदि नामेयं पूर्णा स्याद्वसुना मही ।।
तावताऽप्यमृताऽहं स्यां किंवा नेत्युच्यतां यथा ।। ४९ ।।

सत्तामात्रोपकारिणि धनानि धनिनां न हि ।।
क्रियाद्वारोपकारीणि यतोऽतः पृच्छ्यते क्रिया ।। ५० ।।

प्रत्याह पृष्टः स्वां जायां नामृतत्वं धनादिति ।। ५१ ।।
वित्तं चेन्नामृतत्वाय कस्माद्दित्सति तद्भवान् ।।
इति पृष्टोऽब्रवीद्वित्तसाधनस्य प्रयोजनम् ।। ५२ ।।

क्षयिष्णुसाधनाधीनं जीवितं स्याद्यथा नृणाम् ।।
तथैव तव वित्तेन जीवितं नामृतात्मता ।। ५३ ।।

अविद्यामात्रविध्वंसाज्ज्ञानादेवामृतं यतः ।।
अमृतत्वस्य नाऽऽशाऽपि वित्तसाध्येन कर्मणा ।। ५४ ।।

कुतोऽमृतत्वसंप्राप्तिर्ज्ञानमात्रैकहेतुना ।।
न कर्म कारणं मुक्तेर्नाग्निस्तापस्य भेषजम् ।।
कर्मभ्यो जन्म नियतं जन्म चेन्निर्वृतिः कुतः ।। ५५ ।।

स्वभावादेव साधूनां प्रवृत्तिरुपकारिणी ।।
अपकारिण्यपि जने किमु भक्तजनं प्रति ।। ५६ ।।

नूनं ममापराधोऽयं यद्भवन्तोऽपि मां प्रति ।।
प्रतिलोमं चिकीर्षन्ति कोऽन्यः स्याद्धितकृन्मम ।। ५७ ।।

अनुरक्तां प्रियां साध्वीं बद्ध्वा वित्तेन मां कथम् ।।
कामोच्छित्तिमकृत्वा च संन्यसन्ति भवद्विधाः ।। ५८ ।।

वित्ताच्चेदमृतत्वं स्यात्तत्तित्यक्षा न युज्यते ।।
वित्ताच्चेन्नामृतत्वं स्याद्वद तेन ममापि किम् ।। ५९ ।।

यद्यस्त्यनुजिघृक्षैवं करुणा वा मयीष्यते ।।
यदेव भगवान्वेद तेन संविभजस्व माम् ।। ६० ।।

यद्विज्ञानात्परित्यज्य निःशेषं वित्तसाधनम् ।।
स्वाराज्यमीप्सति भवांस्तदेव वसु देहि मे ।। ६१ ।।

नाऽऽदिर्नान्तो न मध्यं वा यस्य वित्तस्य विद्यते ।।
भोगे न च क्षयं याति तदेव वसु दीयताम् ।। ६२ ।।

अनन्तवित्तो हि भवानन्तवद्दीयते कुतः ।।
असतः कीदृशं दानं सदेवातः प्रदीयताम् ।। ६३ ।।

संसारपुरुषार्थेभ्यो यतो नाव्युत्थितात्मने ।।
मुक्त्येकसाधनं ज्ञानं दातुं शक्यमिदं मया ।। ६४ ।।

अमुमुक्षुत्वमाशङ्क्य भवत्यै तत्प्रदित्सितम् ।।
संसाराच्चेद्विरक्ताऽसि गृहाणानुत्तमामृतम् ।। ६५ ।।

स्त्रीणां यदुचितं वाक्यं प्रतिलोमं न भाषसे ।।
पूर्ववत्त्वनुकूलं त्वमिदानीमपि भाषसे ।। ६६ ।।

मोक्षं यान्तं नरं सर्वे मुञ्चन्ति सहजा अपि ।।
अतिभक्तितया मां त्वं मोक्षेऽपि न जिहाससि ।। ६७ ।।

विभागमसहन्तीव मदतिस्नेहकारणात् ।।
मुक्तावनुयियासि त्वं मदैकात्म्यपरीप्सया ।। ६८ ।।

अतिस्नेहाऽपकृष्टोमा देहार्धं शूलिनः श्रिता ।।
त्वं तु सर्वात्मनाऽऽत्मानं कृत्स्नं मामाप्तुमिच्छसि ।। ६९ ।।

यत एवमतस्तुभ्यं वक्ष्याम्यमृतसाधनम् ।।
निदिध्यासस्व चेतोऽतो व्याचक्षाणस्य तन्मम ।। ७० ।।

आ ब्रह्मणोऽस्मात्संसाराच्छुद्धधीर्न विरज्यते ।।
यावत्तावन्न विद्याया अधिकारी भवेन्नरः ।। ७१ ।।

वैराग्यहेतावप्यस्मिन्रक्तो धर्मादिहेतुतः ।।
यतोऽतः कर्मशुद्धात्मा भवादस्माद्विरज्यते ।। ७२ ।।

वैराग्यहेतून्संसारे तस्माद्यत्नादियं श्रुतिः ।।
न वा अर इति ह्युक्त्या वक्तुं समुपचक्रमे ।। ७३ ।।

यस्मिन्नेव परा सक्तिस्तस्मिन्नेव निरादरम् ।।
कर्म कृत्वा परं यत्नादन्यस्यार्थयते फलम् ।। ७४ ।।

किमिक्षो रसमाप्नोति यत्नान्निष्पीडयन्न ना ।। ७५ ।।
तीव्रदुःखोद्भवो बुद्धौ संस्कारो यावदेव तु ।।
तद्विपक्षः सुखं तावदल्पं तत्संक्षये क्षयः ।। ७६ ।।

शीतमल्पं सुखं ग्रीष्मे तापोऽल्पः शिशिरे सुखम् ।।
तदेव दुःखकृद्भूरि तद्धेत्वोरनवस्थितेः ।। ७७ ।।

शब्दोऽस्ति न प्रियः कश्चिदप्रियो वा स्वतस्तथा ।।
रक्तद्विष्टमनो हेतुः शब्दाद्यर्थे प्रियाप्रिये ।। ७८ ।।

स्वतोऽखिलोऽप्रियोऽनात्मा प्रत्यङ्मोहैकहेतुतः ।।
प्रत्यगाह्लादकारित्वादप्रियोऽपि प्रियो मतः ।। ७९ ।।

जायादिरप्रियः सर्वः स्वत आद्यन्तदुःखकृत् ।।
तद्धेतोरात्मनः प्रीतेर्जायादिः प्रिय उच्यते ।। ८० ।।

न कस्यांचिदवस्थायामात्मा लोकेऽप्रियो मतः ।।
प्रियोऽप्रियश्च जायादिर्यथाऽनात्मा मुहुर्मुहुः ।। ८१ ।।

स्वत एवाप्रियोऽनात्मा ह्यात्मप्रीत्यर्थसाधनात् ।।
जायादिः स्यात्प्रियो भक्त्या बन्धक्याः कामुको यथा ।। ८२ ।।

निर्हैतुकी स्वतः प्रीतिरात्मन्येव यतस्ततः ।।
भाक्तं प्रियं परित्यज्य मुख्यं प्रियमुपाश्रयेत् ।। ८३ ।।

क्षयान्ता निचयाः सर्वे पतनान्ताः समुच्छ्रयाः ।।
संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ।। ८४ ।।

न तदस्ति सुखं लोके यन्न दुःखकरं भवेत् ।।
तदसंप्राप्तिविच्छेदक्षयेष्वसुखकृद्यतः ।। ८५ ।।

एवं चेत्साधनोद्भूतं यावत्किंचित्सुखं मतम् ।।
तन्निःशेषं परित्यज्य सुखमात्यन्तिकं श्रयेत् ।। ८६ ।।

सांसारिकसुखस्यास्य दुःखत्वादुक्तहेतुतः ।।
निष्कृष्यातस्ततः प्रीतिं प्रतीच्येव निवेशयेत् ।। ८७ ।।

स्रजि दण्डादयो यद्वत्स्रगज्ञानैकहेतुकाः ।।
पतिजायासुताद्येवं प्रत्यगज्ञानहेतुजम् ।। ८८ ।।

सर्वानर्थनिवृत्तिश्च सर्वाह्लादाप्तिरेव च ।।
प्रतीचि ज्ञानमात्राच्चेत्तदन्यत्प्रार्थ्यते कथम् ।। ८९ ।।

यस्य संबन्धमाश्रित्य ह्यप्रियोऽपि प्रियायते ।।
प्रियोऽप्यप्रियतां याति यस्य संगतिकारणात् ।। ९० ।।

दृष्ट्वाऽनुभवतस्तत्त्वमात्मानात्मपदार्थयोः ।।
उपादित्सा जिहासा च तत्कृतैवानुपाल्यताम् ।। ९१ ।।

नानाप्राकार आसङ्गो विषक्तो योऽस्य बाह्यतः ।।
यथोक्तकारणात्सर्वं प्रतीच्येव निवेशयेत् ।। ९२ ।।

नरकादिव निर्विण्णो यावन्नाऽऽ ब्रह्मणो नरः ।।
न तावदधिकारोऽस्ति कैवल्यज्ञानवर्त्मनि ।। ९३ ।।

सर्वासङ्गविनिर्मुक्तो मोक्षमात्रप्रयोजनः ।।
अतोऽधिक्रियते प्रत्यग्ज्ञानोत्पत्तौ न रागवान् ।। ९४ ।।

आत्मा प्रत्यक्प्रसिद्धेः स्यात्तत्रैवाऽऽत्मानुभूतितः ।।
इति प्रमेयनिर्देशो द्रष्टव्य इति तत्प्रमा ।। ९५ ।।

आत्मबुद्धिरियं तावत्सर्वेषां जायते स्वतः ।।
अप्राप्ता सर्वमात्मेति सैवातो धीर्विधीयते ।। ९६ ।।

द्रष्टृद्रष्टव्ययोर्भेदे सत्येवं धीर्विधीयते ।।
नियोज्यविषयाभेदे घटते न विधिर्यतः ।। ९७ ।।

उत्तरोत्तरभूयांसि नामादीनि यथाक्रमम् ।।
उपन्यस्याऽऽत्मयाथात्म्यं तत्तत्वं प्राब्रवीच्छ्रुतिः ।। ९८ ।।

भूम्नश्च लक्षणं चक्रे यत्र नान्यदिति स्वयम् ।।
अथ यत्रेति चाल्पस्य प्राणान्तस्य च लक्षणम् ।। ९९ ।।

अथात इति वाक्येन ह्यहमेवेति निश्चितेः ।।
निषिध्यानात्मरूपं यत्ततोऽहंकारनिह्नुतिः ।। १०० ।।

आत्मैवेत्यादिवाक्येन पूर्णब्रह्मावबोधिना ।।
नाविध्वस्तं तमोऽतोऽस्ति न च ज्ञानमनुत्थितम् ।। १०१ ।।

नानिवृत्तस्तथाऽनर्थो नानवाप्तं सुखं तथा ।।
कार्यज्ञेयसमाप्तिः स्यात्प्रत्यग्याथात्म्यबोधतः ।। १०२ ।।

सर्वासूपनिषत्स्वेवं प्रमात्रादेरनात्मनः ।।
प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्यं श्रूयते सोपपत्तिकम् ।। १०३ ।।

इहापि नेति वाक्येन प्रतीचोऽतत्स्वभावकम् ।।
व्युत्थापितमनूद्याऽऽह सर्वमात्मेति नः श्रुतिः ।। १०४ ।।

भावाभावात्मना स्थानं न निषेध्यस्य वस्तुनः ।।
यतोऽतः सर्वमात्मैव प्राब्रवीच्छ्रुतिरञ्जसा ।। १०५ ।।

नाव्युत्थितमनाः कश्चित्प्रतीचोऽन्यत्प्रपश्यति ।।
व्युत्थितात्माऽपि चाऽऽत्मानं पश्यन्नेवान्यदीक्षते ।। १०६ ।।

स्वातन्र्यं यत्र कर्तुः स्यात्तत्र कर्ता नियुज्यते ।।
अन्वयव्यतिरेकाभ्यामात्मानात्मविवेचने ।। १०७ ।।

वचोर्थप्रतिबोधस्य पदार्थाज्ञानमेव तु ।।
यतोऽन्तरायस्तद्धानौ तेन तत्र नियुज्यते ।। १०८ ।।

एवं ज्ञातपदार्थः सन्यथा पूर्वमवादिषम् ।।
ब्रह्म वा इदमित्यत्र न्यायेनैकात्म्ययायिना ।। १०९ ।।

निरन्तरायो वाक्यार्थं वाक्यादेवावगच्छति ।।
अव्यावृत्ताननुगतप्रत्यक्तत्त्वसमीक्षणात् ।। ११० ।।

नित्यमुक्तत्वविज्ञानं वाक्यादेवाञ्जसा भवेत् ।।
वाक्यार्थस्य च विज्ञानं पदार्थस्मृतिपूर्वकम् ।। १११ ।।

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पदार्थः स्मर्यते ध्रुवम् ।।
एवं निर्दुःखमात्मानमक्रियं प्रतिपद्यते ।। ११२ ।।

प्रत्यङ्मोहोद्भवानात्मप्राधान्येन तमोन्वयात् ।।
आत्माऽऽत्मानं पुराऽज्ञासीद्वाक्यार्थज्ञानजन्मतः ।। ११३ ।।

अनात्मनोऽत आत्मानमन्वयव्यतिरेकतः ।।
निष्कृष्याऽऽत्मन्यथाऽऽत्मानं सर्वमात्मेति पश्यति ।। ११४ ।।

अज्ञातज्ञापनं चातो विधिरत्राभिधीयते ।।
अप्रवृत्तप्रवृत्तिश्च न्यायाभावान्न युज्यते ।। ११५ ।।

नित्यं न भवनं यस्य यस्य वा नित्यभूतता ।।
न तस्य क्रियमाणत्वं खपुप्पाकाशयोरिव ।। ११६ ।।

उत्पत्त्यादि स्वतो यस्य यस्य चात्यन्तमेव न ।।
क्रियानपेक्षसिद्धत्वात्स्वतःसिद्धं तदुच्यते ।। ११७ ।।

उत्पत्त्यादौ तु यच्छक्तं हेतुमात्रमपेक्षते ।।
साफल्यं कर्मणस्तत्र तदभिव्यक्तिकृद्धि तत् ।। ११८ ।।

कार्यं कारणतन्त्रं स्यात्तातस्तस्याऽऽत्मलाभतः ।।
अन्यकार्यमकार्यं च नान्यत्कारणमीक्ष्यते ।। ११९ ।।

सर्वमात्मेति या बुद्धिः सा प्रमेयबलाद्भवेत् ।।
प्रमातृतन्त्रा सा चेत्स्यात्प्राप्ता लोकाग्निबुद्धिवत् ।। १२० ।।

अतोऽपुरुषतन्त्रत्वान्नाऽऽत्मज्ञाने विधिर्भवेत् ।।
अन्वयादिक्रिया त्वस्य तत्तन्त्रत्वाद्विधीयते ।। १२१ ।।

श्रवणं मननं तद्वत्तथा शमदमादि यत् ।।
पुमाञ्शक्नोति तत्कर्तुं तस्मादेतद्विधीयते ।। १२२ ।।

विशिष्टेहानुभूतिश्च सर्वमानफलं यतः ।।
फलं च न विधेयं स्यादतो नेदं विधीयते ।। १२३ ।।

प्रमाणमप्रमाणं च प्रमाभासं च यद्भवेत् ।।
चैतन्याकारमेवैतत्प्रथते सर्वमेव तत् ।। १२४ ।।

नानाकारानुपादत्ते चैतन्याकारमेव सत् ।।
प्रतीच्यव्यभिचार्येकं तदन्ये व्यभिचारिणः ।। १२५ ।।

मात्रादिव्यभिचारेऽपि संविदव्यभिचारिणी ।।
मिथः कृत्स्नेऽपि जगति तदन्यद्व्यभिचारि तु ।। १२६ ।।

उत्पन्नमपि सज्ज्ञानं प्रमातृत्वाद्युपग्रहात् ।।
तदनुत्पन्नवद्भाति तद्व्युत्पत्तेः पुरा नृणाम् ।। १२७ ।।

व्युत्पाद्यते यदा साक्षाद्यथोक्तन्यायवर्त्मना ।।
उत्पन्नमेव विज्ञानं तदा प्रागपि मन्यते ।। १२८ ।।

स्वसाक्षिकैव सर्वस्य न वेद्मीत्यपि या मतिः ।।
किमु वद्मीति बुद्धिः स्याच्चिदतोऽव्यभिचारिणी ।। १२९ ।।

आत्मेति मेयनिर्देशो वैशब्दस्तत्स्मृताविह ।।
प्रमातृक्रियया व्याप्तिर्द्रष्टव्य इति भण्यते ।। १३० ।।

शब्दानुरोधतस्तावदीदृगत्रोपजायते ।।
श्रुतेरनुभवः साक्षाद्यथावस्तु न वेति वा ।। १३१ ।।

विचार्यमाणोऽनुभवो रूप्यशुक्त्यनुभूतिवत् ।।
प्रमाणमप्रमाणं वा मेयसंगत्यसंगतेः ।। १३२ ।।

प्रमातृमेयभेदोऽत्र न तावद्गम्यते मितेः ।।
प्रत्यग्धीमात्रगम्योऽर्थो यस्मादात्मेति निश्चितः ।। १३३ ।।

प्रत्यग्धीगोचरो नो चेदनात्माऽसौ घटादिवत् ।।
ब्रह्मादिमध्यपातित्वं ततश्चास्य प्रसज्यते ।। १३४ ।।

विभिन्नद्रष्टृदृष्ट्याप्तिर्घटादेरिव नाऽऽत्मनः ।।
न चाभेदेऽस्ति संव्याप्तिरैकात्म्यादेव कारणात् ।। १३५ ।।

न च द्रष्टाऽऽत्मनोऽन्योऽस्ति द्रष्ट्रन्तरनिषेधनात् ।।
न च द्रष्ट्रोर्द्वयोर्लोके द्रष्टृदृश्यत्वसंगतिः ।। १३६ ।।

क्रियाविरोधः प्राप्नोति द्रष्टुः स्वात्मसमीक्षणे ।।
तद्दृष्टेर्नित्यसंप्राप्तेर्विध्यानर्थक्यसंगतिः ।। १३७ ।।

संसार्यान्मनि दृष्टेऽपि न च किंचित्प्रयोजनम् ।।
अयमेव च नोऽनर्थो यत्संसार्यात्मदर्शनम् ।। १३८ ।।

तदन्यस्याप्रसिद्धेश्च कथं स्यात्तत्समीक्षणम् ।।
अथ प्रसिद्धोऽसावात्मा तद्दृष्टिः किं विधीयते ।। १३९ ।।

द्रष्टृदर्शनदृश्यानां प्रात्यक्ष्यान्नाऽऽगमेक्षणम् ।।
द्रष्टुरात्मा पृथक्चेत्स्यान्पृथगात्मेति दुर्वचः ।। १४० ।।

न चाऽऽत्मन्यप्रसिद्धे स्यात्संसारस्य प्रसिद्धता ।।
न ह्यप्रसिद्धसंबन्धी संबन्धः कचिदिष्यते ।। १४१ ।।

न चेदात्माभिसंबन्धः संसारोऽयं समीक्ष्यते ।।
तन्मुमुक्षुत्वमायातं कुतो हेतोरितीर्यताम् ।। १४२ ।।

अनृतन्त्रे विधिर्नेष्टो वन्ध्यापुत्रोद्भवे यथा ।।
मातृतन्त्रे तथैवायं न विधिः प्रत्यगीक्षणे ।। १४३ ।।

नानाद्रव्यसमायोगे वियोगे च घटात्मनः ।।
वियत्संपूर्णता नित्या वियत्सक्तेरवर्जनात् ।। १४४ ।।

शब्दादिबाह्यसंबन्धे विभागे च तथा धियः ।।
प्रत्यक्चैतन्यसंबन्धो नित्यो नित्यात्मसाक्षिकः ।। १४५ ।।

यतोऽतः पाक्षिकी प्राप्तिर्नेहास्त्यैकात्म्यदर्शने ।।
नियमः परिसंख्या वा न तेनेहोपपद्यते ।। १४६ ।।

कर्मकाण्डे यथा मानं तथैवोपनिषत्स्वपि ।।
विधिरेवानपेक्षत्वात्सापेक्ष्यान्नाभिधाश्रुतिः ।। १४७ ।।

मैवं मानान्ताप्राप्तसम्यगैकात्म्यबोधतः ।।
अभिधाश्रुतेः प्रमाणत्वं सुप्तोत्थापकवाक्यवत् ।। १४८ ।।

अकारकैकात्म्यमात्रं मेयं वस्त्विष्यते यतः ।।
तदन्यस्य यतो मानाद्व्यतिरेको न लभ्यते ।। १४९ ।।

मुक्त्वैकात्म्यस्य चाज्ञानं नान्तरायान्तरं यतः ।।
विधितन्त्रस्य कार्यत्वान्नाज्ञाने प्रभविष्णुता ।। १५० ।।

यथास्थितात्मवस्तूत्थज्ञानं मुक्त्वा तमोह्नुतौ ।।
नान्यो हेतुर्यतस्तस्मान्न त्रय्यन्ते विधिः प्रमाः ।। १५१ ।।

नियोज्यस्य च नैश्वर्यं धीसम्यक्त्वं प्रतीप्यते ।।
तस्य मेयैकहेतुत्वान्नैव स्यान्मातृतन्त्रता ।। १५२ ।।

विधेरिवानपेक्षत्वं वेदान्तेष्वभिधाश्रुतेः ।।
अनृतन्त्रत्वसामान्यात्तथाऽतीन्द्रियबोधतः ।। १५३ ।।

अक्षाद्यविषयं प्रत्यक्स्वतः सिद्धेरसाधनम् ।।
अभिधा बोधयन्तीयं नान्यत्किंचिदपेक्षते ।। १५४ ।।

तस्माद्विधेः प्रमाणत्वं साध्यसाधनबोधने ।।
अतीन्द्रिये तदन्येन ज्ञातुं शक्यं न तद्यतः ।। १५५ ।।

साध्यसाधनसंबन्धो न शक्योऽभिधया यथा ।।
प्रतिपत्तुं स्वतः सिद्धोऽशक्यो विधिगिरा तथा ।। १५६ ।।

ऐकात्म्यस्य स्वतः सिद्धेर्न क्रियाऽपेक्ष्यते यतः ।।
ततश्च भावनाभावो भावनायाः क्रियाश्रयात् ।। १५७ ।।

विरहे भावनायाश्च न विधेस्तत्र मानता ।।
स्वतःसिद्धार्थबोधित्वादभिधायास्तु मानता ।। १५८ ।।

सापेक्षत्वादमानं चेदभिधा लोकवर्त्मना ।।
अभिधा तत्त्वमस्यादि सरित्तीरफलोक्तिवत् ।। १५९ ।।

संहत्यनुपपत्तिश्च पदानामभिधाश्रुतौ ।।
आख्यातपदहेतुत्वात्सर्वत्र पदसंहतेः ।। १६० ।।

नाऽऽख्यातपदसद्भावात्स्यादेव पदसंहतिः ।।
अस्यस्म्याद्याख्यातपदमस्त्येवेहाभिधाश्रुतौ ।। १६१ ।।

सरित्तीरे फलानीति युक्ताऽपेक्षाऽभिधाश्रुतेः ।।
प्रत्यक्षमाप्नग्राह्यत्वात्फलतीरार्थसंगतेः ।। १६२ ।।

प्रत्यक्षग्राह्य एषोऽर्थो न तदन्यप्रमाणकः ।।
यतोऽतो नाऽऽगमादेव तादृशेऽर्थे विनिश्चितिः ।। १६३ ।।

अपूर्वादिवचोऽर्थे तु न प्रत्यक्षाद्यपेक्षते ।।
प्रत्यक्षाद्यप्रमेयत्वादैकात्म्याख्यस्य वस्तुनः ।। १६४ ।।

अपौरुषेयवाक्यत्वं समानमभिधाश्रुतेः ।।
अतीन्द्रियार्थबोधित्वं समानं चोदनोक्तिभिः ।। १६५ ।।

सिद्धसाध्यप्रमेयत्वभेदो यदि परं तयोः ।।
प्रामाण्ये त्वतिशीतिस्तु न काचिदपि दृश्यते ।। १६६ ।।

प्रमोपजायते तावदहं ब्रह्मेत्यलौकिकी ।।
तत्त्वमस्यादिवाक्येभ्यः श्रवणात्समनन्तरम् ।। १६७ ।।

एवं चेदप्रमाणत्वं किमिवेहाभिधाश्रुतेः ।।
विधेरपीह मानत्वं नोक्तन्यायातिरेकतः ।। १६८ ।।

स्वशक्तिः सर्वमानानां यथा वस्त्ववबोधने ।।
अभिधायाश्च साऽस्त्येव किमिति स्यादमानता ।। १६९ ।।

नाप्यर्थेऽतीन्द्रिये सिद्धे मानं लिङ्गाद्यपेक्षते ।।
योगिप्रत्यक्षमानं वा तयोरविषयत्वतः ।। १७० ।।

नेतीत्यस्थूलमित्यादिवाक्याद्योऽर्थोऽवगम्यते ।।
योगिप्रत्यक्षगम्योऽयं न तत्प्रत्यक्त्वहेतुतः ।। १७१ ।।

प्रत्यक्षानवताराच्च नानुमानेन मीयते ।।
धर्मधर्म्यभिसंबन्धे नागृहीतेऽनुमा यतः ।। १७२ ।।

यज्जातीयैः प्रमाणैस्तु यज्जातीयार्थदर्शनम् ।।
भवेदिदानीं लोकस्य तथा कालान्तरेऽप्यभूत् ।। १७३ ।।

यत्राप्यतिशयो दृष्टः स स्वार्थानतिलङ्घनात् ।।
दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यान्न रूपे श्रोत्रवृत्तिता ।। १७४ ।।

योगिप्रत्यक्षमानादेर्न चेदैकात्म्यमेयता ।।
तत्प्राप्तमपि किं कुर्यात्स्वात्माऽयोग्यासु भूमिषु ।। १७५ ।।

अक्षादिमेयासारूप्यादैकात्म्यं स्यान्न तत्प्रमम् ।।
यथा विधेयासारूप्यान्नैकात्म्यं स्याद्विधेस्तथा ।। १७६ ।।

संभाव्यते चेदक्षादि ह्यैकात्म्यार्थे फलादिवत् ।।
न तद्वारयितुं शक्यं लोके विधिशतैरपि ।। १७७ ।।

नासमीक्ष्य स्वसामर्थ्यं पुमान्विधिशतैरपि ।।
प्रवर्ततेऽनपेक्षत्वं कुतो विधिवचःस्वतः ।। १७८ ।।

अपाक्येषु नियुक्तोऽपि कृष्णलाञ्श्रपयेदिति ।।
न तच्छक्तिं विना कश्चित्पुमांस्तत्र चिकीर्षति ।। १७९ ।।

एवं चेदनपेक्षत्वं विधेः किमिति भण्यते ।।
न भावनानपेक्षोऽसौ विधिर्यस्मात्प्रवर्तते ।। १८० ।।

न भावनान्तरमियं न च मानान्तरं तथा ।।
अपेक्ष्याभिधयैकात्म्यमवबोधयति श्रुतिः ।। १८१ ।।

अतोऽनपेक्षता युक्ता सर्वदैवाभिधाश्रुतेः ।।
अभिधानाभिधेयार्थज्ञानमेव व्यपेक्षते ।। १८२ ।।

ज्ञानक्रिया प्रमातृस्था न यथावस्तुबोधकृत् ।।
प्रमेयकर्तृकैवासौ यथावस्त्ववबोधिनी ।। १८३ ।।

न चान्यदीयव्यापारे ह्यन्योऽशक्तेर्नियुज्यते ।।
न ह्यग्निसाध्ये शोषादौ नियोगो घटतेऽम्भसः ।। १८४ ।।

ब्रह्मणोऽविद्यया योऽपि स्यादच्छेद आत्मनः ।।
तदवच्छेदविध्वस्तौ न साधनमपेक्षते ।। १८५ ।।

अनवच्छिन्नयाथात्म्यादविद्यया ।।
अवच्छिन्नवदाभाति क्षेत्रज्ञो रज्जुसर्पवत् ।। १८६ ।।

न चाविद्यानिरास्यत्र प्रत्यग्याथात्म्यबोधतः ।।
साधनं किंचिदापेक्ष्यं स्वर्गे यागादिवत्क्वचित् ।। १८७ ।।

न चापि मुख्यया वृत्त्या साध्येऽसति जगत्यपि ।।
किंचित्साधनमित्येवं भण्यते लोकवेदयोः ।। १८८ ।।

साध्यं च लोकतः सिद्धमुत्पत्त्यादिचतुष्टयम् ।।
प्रमाणस्य न तन्न्याय्यं सिद्धार्थव्यञ्जकत्वतः ।। १८९ ।।

नाऽऽत्मलाभातिरेकेण व्यञ्जकस्य मनागपि ।।
संभाव्यतेऽपरं रूपमज्ञातत्वापनोदकृत् ।। १९० ।।

आत्मासामान्यरूपोत्थं न चाभूत्वोपजायते ।।
घटादिज्ञानवज्ज्ञानं भिन्नहेत्वनपेक्षतः ।। १९१ ।।

स्थास्न्वनुभवमात्रत्वात्कार्यकारणवस्तुनः ।।
अभूतभूतिर्नैवातो युज्यतेऽनुभवात्मनि ।। १९२ ।।

प्रत्यगज्ञानहेतूत्था भावनेयं न तु स्वतः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यजिज्ञासोः कथं सा विषयो भवेत् ।। १९३ ।।

क्रियाकारभेदोऽयमज्ञातैकात्म्यवस्तुनः ।।
तज्ज्ञानेऽसावसंभाव्यस्तद्धेतूच्छित्तिकारणात् ।। १९४ ।।

न चाविद्यासमुच्छित्तिर्ज्ञानोत्पत्त्यतिरेकतः ।।
संसारनाशोऽविद्याया नाशान्न व्यतिरिच्यते ।। १९५ ।।

न चाप्यविद्यानाशोऽत्र संसर्गः कारणात्मनि ।।
तद्ध्वास्तेर्वस्तुवृत्तत्वान्मृदि लोष्टादिनाशवत् ।। १९६ ।।

आदाय वास्तवं वृत्तं ज्ञानमज्ञाननाशकृत् ।।
वस्तुयाथात्म्यवृत्तेन तमोऽपह्नूयते सदा ।। १९७ ।।

अज्ञातज्ञापनं तस्माद्विधिरत्रोपपद्यते ।।
अकृतस्य क्रिया त्वत्र विधिर्नैवोपपद्यते ।। १९८ ।।

द्वैविध्यं चाप्यविद्याया न च युक्त्याऽवसीयते ।।
ऐकात्म्यमात्रवस्तुत्वादविद्यैकैव युज्यते ।। १९९ ।।

प्रमेयभेदभिन्नत्वं ज्ञानानामिव भेदकम् ।।
नाविद्याया यतोऽस्तीह द्वैविध्यं तेन दुर्घटम् ।। २०० ।।

प्रत्यगज्ञानमेवेह तदन्यद्वस्तुकारणम् ।।
तदन्यकारणासत्त्वाद्दैूविध्यं तमसः कुतः ।। २०१ ।।

न चाभ्यासाद्यपेक्षाऽपि स्वतोमुक्तत्वकारणात् ।।
न घटादेर्घटत्वादि घटाद्यभ्याससंश्रयम् ।। २०२ ।।

न चाविषयविज्ञानमनाकारं च भाव्यते ।।
भावकप्रत्यगात्मत्वादाकृतेश्च निषेधतः ।। २०३ ।।

नेन्द्रियेण ग्रहोऽस्यास्ति शब्दाद्यर्थानुपातिना ।।
दुःखादिवच्च नैवाऽऽत्मा चितेः स्वार्थैकरूपतः ।। २०४ ।।

भावनोपचितं चेतो न च कैवल्यकारणम् ।।
तस्येहैव समुच्छेदात्तद्धेत्वज्ञानहानतः ।। २०५ ।।

स्वकार्यर्थानुगामित्वं भावनाज्ञानकर्मणाम् ।।
अकार्यकारणात्मत्वात्कैवल्येऽनुगतिः कुतः ।। २०६ ।।

साक्षादात्मप्रसिद्धौ च नाभ्यासस्तत्फलस्थितेः ।।
ज्ञानाभावादसिद्धौ च क्व न्वभ्यासव्यपेक्षणम् ।। २०७ ।।

आत्मासामान्यरूपोत्थं ज्ञानमज्ञानमात्मनि ।।
सकृज्जातं न चेद्धन्ति ज्ञानमेव न तद्भवेत् ।। २०८ ।।

सम्यग्ज्ञानं यदाश्रित्य तन्मोहोऽपि तदाश्रयः ।।
अबाधितं तमोऽत्राऽऽस्त इत्युक्तिर्जडवक्तृका ।। २०९ ।।

इत्येवमादि यच्चोक्तं पूर्वमेवातिविस्तरात् ।।
तत्कृत्स्नमनुसंधेयं सर्वावकरहनिकृत् ।। २१० ।।

सर्वमात्मेत्यतः पश्येदात्मानात्मविभागवित् ।।
आत्मा द्रष्टव्य इत्युक्त्या ह्येषोऽर्थोऽत्राभिधीयते ।। २११ ।।

सर्वमानप्रसक्तौ च सर्वमानफलाश्रयात् ।।
श्रोतव्य इत्यतः प्राह वेदान्तावरुरुत्सया ।। २१२ ।।

दर्शनस्याविधेयत्वात्तदुपायो विधीयते ।।
वेदान्तश्रवणं यत्नादुपायस्तर्क एव च ।। २१३ ।।

श्रुतिलिङ्गादिको न्यायः शब्दशक्तिविवेककृत् ।।
आगमार्थविनिश्चित्यै मन्तव्य इति भण्यते ।। २१४ ।।

वस्तुतत्त्वविवक्षेह मन्तव्य इतिशासनात् ।।
योषिदग्न्यादिदृष्टौ हि नैव मन्तव्यताविधिः ।। २१५ ।।

वेदशब्दानुरोध्यत्र तर्कोऽपि विनियुज्यते ।।
वाच्यवाचकसंबन्धनियमे तस्य हेतुता ।। २१६ ।।

अपरायत्तबोधोऽत्र निदिध्यासनमुच्यते ।।
पूर्वयोरवधित्वेन तदुपन्यास इष्यते ।। २१७ ।।

श्रवणादिक्रिया तावत्कर्तव्येह प्रयत्नतः ।।
यावद्यथोक्तं विज्ञानमाविर्भवति भास्वरम् ।। २१८ ।।

आगमाद्दर्शनं पूर्वमागमाचार्यतो मतिः ।।
त्रयाणामपि संगानाच्छास्त्राचार्यात्मनां स्थिरम् ।। २१९ ।।

प्रतिपत्तिः पुरा शाब्दी यावन्न मनुते श्रुतम् ।।
श्रुत्वा मत्वाऽथ तं साक्षादात्मानं प्रतिपद्यते ।। २२० ।।

अनन्यायत्तविज्ञाने श्रवणादेरुपायतः ।।
जाते नापेक्षते किंचित्प्रतीचोऽनुभवात्परम् ।। २२१ ।।

साध्यसाधनसंबन्धे शास्त्रापेक्षैव नापरा ।।
लिङ्गापेक्षाऽनुमेयेऽर्थे नरापेक्षा नरोचिते ।। २२२ ।।

भिन्नमात्रादिविज्ञाने सापेक्षैव विनिश्चितिः ।।
एकमात्रादिके त्वस्मिन्कः किं कस्मादपेक्षते ।। २२३ ।।

प्रमाणरूपावष्टम्भात्प्रमा पूर्वं प्रजायते ।।
पश्चात्प्रमेयनिष्ठैव प्रमेयार्थानुरोधिनी ।। २२४ ।।

आत्माऽऽत्मानं विजानाति यत्र वाक्यादिमानतः ।।
तत्र मात्रादिसंभेदो न मनागपि लभ्यते ।। २२५ ।।

पदार्थविषयस्तर्कस्तथैवानुमितिर्भवेत् ।।
वाक्यार्थप्रतिपत्तिस्तु वाक्यादेवाभिजायते ।। २२६ ।।

आत्मानात्मत्वमात्रं हि लिङ्गाद्वस्तुषु गम्यते ।।
सर्वमानातिवर्त्यात्मा वाक्यादेवावगम्यते ।। २२७ ।।

नन्वकृत्स्नं भवेज्ज्ञानं यद्यात्मैव समीक्ष्यते ।।
केवलोऽनात्मनोऽदृष्टेः प्रतीचोऽन्यस्य वस्तुनः ।। २२८ ।।

नायमन्योऽथवाऽनन्यः प्रत्यगज्ञानजत्वतः ।।
दण्डसर्पादिवद्रज्ज्वां स्वतोऽपूर्वादिमान्यतः ।। २२९ ।।

यतोऽतो दृष्ट एतस्मिन्प्रत्यगात्मनि केवले ।।
नास्ति ज्ञानमनुत्पन्नं नाप्यध्वस्तं तथा तमः ।। २३० ।।

प्रत्यङ्भात्रैकयाथात्म्यात्कार्यकारणवस्तुनः ।।
तजज्ञानात्किं तमोऽध्वस्तं किंवाऽज्ञानं वदाऽऽत्मनः ।। २३१ ।।

अनुवादे यथोक्तानां प्रक्रान्ते दर्शनादिषु ।।
विज्ञानेनेत्यथ कथं निदिध्यासनमुच्यते ।। २३२ ।।

ध्यानाशङ्कानिवृत्त्यर्थं विज्ञानेनेति भण्यते ।।
निदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशङ्क्यते यतः ।। २३३ ।।

विज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वं ध्यानादेः प्रागवादिषम् ।।
स्वार्थमेव तु विज्ञानं मुक्तिमात्रफलं स्मृतम् ।। २३४ ।।

ऐकात्म्याज्ञानविध्वंसव्यतिरेकेण नेष्यते ।।
ऐकात्म्यविज्ञानफलं प्राप्तमेव हि तत्स्वतः ।। २३५ ।।

यतोऽनवयवेनैव रज्जुसर्पादिवत्तथा ।।
आत्माऽयं संगतिं याति तन्मोहाध्यस्तरूपिणा ।। २३६ ।।

आत्मा तत्त्वं विभक्तस्य प्रमात्रादेरनात्मनः ।।
स्वतः सिद्धस्तदज्ञानसमुत्थस्य मृषात्मनः ।। २३७ ।।

आत्मज्ञानप्रमेयाच्च नान्यस्तज्ज्ञानकृद्यतः ।।
अनन्यमातृमानोऽतः प्रत्यगात्मा तमोपनुत् ।। २३८ ।।

अज्ञानोत्थमनूद्यातो मिथ्याक्लृप्तमशेषतः ।।
इदं ब्रह्मेति वचसा सर्वमात्मेति नोऽवदत् ।। २३९ ।।

आत्मधीमात्रगम्यार्थाद्यस्तदन्योऽवभासते ।।
तद्दर्शननिषेधार्थं ब्रह्मेत्याह परा श्रुतिः ।। २४० ।।

समस्तव्यस्तता तस्मान्नैवेह श्रुतिमानतः ।।
अनात्मबुद्धिविषयं यतो यत्नान्निषेधति ।। २४१ ।।

कार्यात्मा कारणात्मा च द्वावात्मानौ परात्मनः ।।
प्रत्यग्याथात्म्यमोहोत्थौ तन्नाशे नश्यतस्ततः ।। २४२ ।।

अपूर्वानपरोक्तेर्हि कार्यकारणताऽऽत्मनः ।।
कुतः प्रमाणात्संभाव्या कार्यकारणघस्मरे ।। २४३ ।।

नैतस्माज्जायते किंचिन्नायं जातः कुतश्चन ।।
आत्मेत्येवं श्रुतिर्वक्ति कारणादिनिषेधकृत् ।। २४४ ।।

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामिं यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते ।।
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ।। २४५ ।।

यस्मात्क्षरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः ।।
अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ।। २४६ ।।

यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् ।।
स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ।। २४७ ।।

इति वेदात्मनः साक्षाद्वचनं श्रुतिसंमतम् ।।
सर्वान्तर्यामिणः शौरेर्नोपेक्ष्यं तद्भवादृशैः ।। २४८ ।।

तत्रैवं सति यो मूढः कार्यकारणदर्शनः ।।
पराङ्मुखं निदध्यात्तमात्माकृत्स्नत्वदर्शिनम् ।। २४९ ।।

ब्रह्मेति जातिनिर्देशः क्षत्र्रसंनिधिकारणात् ।।
ब्रह्मजातिः परादध्यादसम्यग्दर्शिनं नरम् ।। २५० ।।

यदस्ति तन्न जानाति यन्नेहास्ति तदीक्षते ।।
इत्येवमपराधोत्थकोपाविष्टेव बालिशम् ।। २५१ ।।

कैवल्यात्तं पराकुर्याद्विप्रजातिः पराङ्मुखम् ।।
अजातिब्रह्मतत्त्वं मां योऽयं जात्यात्मनेक्षते ।। २५२ ।।

किं तेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽत्मापहारिणा ।।
योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते ।। २५३ ।।

यो न वेदाऽऽत्मयाथात्म्यं वेद जात्यादिमत्तया ।।
स यद्यतोऽतो जातिस्तं परादध्याज्जडं नरम् ।। २५४ ।।

सर्वदाऽव्यभिचार्येकं व्यभिचार्यर्थबुद्धिषु ।।
यत्तत्त्वं गम्यते प्रत्यक्तदेवानात्मवस्तुनः ।। २५५ ।।

अन्तर्मेयबलाज्ज्ञानं प्रत्यङ्मोहजसंश्रयम् ।।
बाधतेऽव्यभिचारित्वाद्व्यभिचारि तमोन्वयम् ।। २५६ ।।

प्रत्यक्तमोजयाथात्म्यमात्राभिजनहेतुतः ।।
कालादौ तदभावोऽतो न ज्ञानस्यापवादकृत् ।। २५७ ।।