बृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिकम्
॥ तृतीयाध्यायस्य प्रथमं ब्राह्मणम् ॥ (१)
प्तमाप्तो मधुकाण्डार्थो याज्ञवल्कीयकाण्डगः ।।
अतः परं प्रयत्नेन श्रुत्या व्याख्यायते स्फुटम् ।। १ ।।
याज्ञवल्कीयमेतस्मान्मधुकाण्डादनन्तरम् ।।
काण्डं विचारभूयिष्ठमधुनाऽऽरभ्यते परम् ।। २ ।।
ननु पूर्वं य उक्तोऽर्थः स एवेहापि भण्यते ।।
अनुरुक्तं न च न्याय्यमेकप्रवचनस्थयोः ।। ३ ।।
एकार्थत्वेऽपि च सति नैवास्य पुनरुक्तता ।।
याज्ञवल्कीयकाण्डस्य ह्युपपत्तिप्रधानतः ।। ४ ।।
आगमोक्तिप्र नित्वं मधुकाण्डस्य वर्णितम् ।।
आगमार्थविशुद्ध्यर्थं युक्तीरत्र प्रवक्ष्यति ।। ५ ।।
न चाऽऽगमस्य स्वातन्त्रयं युक्त्युक्तेरपनुद्यते ।।
अर्थान्तरत्वाद्युक्तीनां प्रमाणेभ्यो यतस्ततः ।। ६ ।।
सर्वप्रमाणशेषत्वं युक्तीनामुपवर्णितम् ।।
शास्रान्तरेष्वपि तथा नातः स्वातन्त्र्यखण्डनम् ।। ७ ।।
पदार्थविपया चेयं युक्तिस्तर्कोऽभिधीयते ।।
वाक्यार्थस्त्वागमादेव निरपेक्षमतो वचः ।। ८ ।।
पौरुषेयवचःस्वेव युक्तेः प्राधान्यमिष्यते ।।
अनरोक्तौ तु तात्पर्यं युक्तेरर्थो न युक्तितः ।। ९ ।।
प्रत्यक्षाद्यतिवर्तित्वाद्युक्त्यपेक्षा न विद्यते ।।
आगमार्थे, यथैवं स्याद्युक्त्यर्थे नाऽऽगमेक्षणम् ।। १० ।।
पुंस्वभावानुरोधेन युक्तिर्वेदेऽभिधीयते ।।
आगमस्य प्रवृत्तिस्तु मेयवृत्तव्यपेक्षया ।। ११ ।।
ननूक्ता मधुकाण्डेऽपि दुन्दुभ्याद्युपपत्तयः ।।
आगमैकप्रधानत्वं कथं तस्येति भण्यते ।। १२ ।।
नैष दोषो यतस्तत्र युक्तीनामप्रधानता ।।
प्राधान्यं याज्ञवल्कीये युक्तीनामभिधीयते ।। १३ ।।
युक्त्यागमौ हि संभूय करस्थामलकादिवत् ।।
सुसूक्ष्ममपि सद्वस्तु शक्तौ ज्ञापयितुं यतः ।। १४ ।।
युक्तयोऽतोऽभिधीयन्ते पूर्वपक्षादिसंश्रयाः ।।
याज्ञवल्कीय एतस्मिन्काण्डे जल्पोक्तिवर्त्मना ।। १५ ।।
उद्गीथप्रमुखा येऽर्था मधुकाण्डे पुरोदिताः ।।
तेषामेव विशुद्ध्यर्थं विचारः क्रियतेऽधुना ।। १६ ।।
दर्शनस्यास्य तेनात एकावाक्यत्वमिष्यते ।।
तथैवान्यपदार्थेषु तद्द्वयोरपि काण्डयोः ।। १७ ।।
यदिदं कर्मणोऽशेपसाधनं मृत्युनाऽऽप्लुतम् ।।
स्वामिमन्रर्त्विगग्न्यादि त्वभिपन्नं वशीकृतम् ।। १८ ।।
परिच्छेदकृदज्ञानं सासङ्गं मृत्युसंज्ञितम् ।।
केनायं यजमानोऽतो मृत्योराप्तेर्विमुच्यते ।। १९ ।।
यन्मर्त्यसाधनं साध्यं मर्त्यं तदपि जायते ।।
साधनानुमितं साध्यं मुक्तिः केनात उच्यते ।। २० ।।
होत्रर्त्विजाऽग्निना वाचा मृत्योराप्तेर्विमुच्यते ।।
इति प्रश्नप्रतिवचो याज्ञवल्क्योऽप्युवाच तम् ।। २१ ।।
प्रवक्त याज्ञवल्क्योऽत्र तं पृच्छन्त्यश्वलादयः ।।
सराजके समाजेऽयं विचारः क्रियते महान् ।। २२ ।।
यजमानस्य येयं वाग्घोता चैतद्दूयं यदा ।।
अधिदैवात्मना वेत्ति स होतैवंविधो भवेत् ।। ३३ ।।
अनन्तविग्रहः सोऽग्निर्होता मृत्योर्यथोदितात् ।।
यजमानस्य मुक्तिः स्यादतिमुक्तिस्तथैव च ।। २४ ।।
आसुरात्साधनाद्दैवप्राप्तिर्मुक्तिरिहोच्यते ।।
साध्यादप्यासुराद्दैवसाध्याप्तिरतिमुक्तिता ।। २५ ।।
यथोक्तोपासनादेव कैवल्यं चेद्विवक्ष्यते ।।
ब्रह्मविद्या किमर्थेयं नान्यन्मुक्तेः फलं ततः ।। २६ ।।
आसुरात्कर्मणो मृत्योरतिमुक्तिरिहोदिता ।।
कालात्कर्मातिरेकेण मृत्योमुक्तिरिहोच्यते ।। २७ ।।
प्रयोगसमवाय्येव द्रव्यकर्त्रादिसाधनम् ।।
तत्प्रयोगावसाने च सर्वं तदपवृज्यते ।। २८ ।।
प्रयोगावसितेस्तूर्ध्वं कालः प्राक्च प्रयोगतः ।।
क्षपयन्वर्ततेजस्रं सर्वं तत्कर्मसाधनम् ।। २९ ।।
तस्मात्कर्मातिरेकेण कालो मृत्युः प्रतीयताम् ।।
ततोऽपि मुक्तिर्वक्तव्येत्यत आरभ्यते परः ।। ३० ।।
कालश्च द्विविधः प्रोक्त एकोऽहोरात्रलक्षणः ।।
तिथ्यादिलक्षणश्चान्यस्ताभ्यां मुक्तिरिहोच्यते ।। ३१ ।।
उपस्थापयतः कर्म तथा क्षपयतो यतः ।।
अहोरात्रे ततो मृत्युस्ताभ्यां मुक्तिः कुतो भवेत् ।। ३२ ।।
अव्यात्मं चक्षुरध्वर्युरधियज्ञं द्वयं रविः ।।
साक्षादनन्तदेहोऽयमिति ध्यायन्विमुच्यते ।। ३३ ।।
आत्मावयव एवायं सूर्यश्चक्षुर्ममांशुमान् ।।
अध्वर्युरहमेवेति साक्षात्कृत्वा विमुच्यते ।। ३४ ।।
कलावृद्धिक्षयाभ्यां तु पक्षयोरुभयोस्तथा ।।
चन्द्रः कर्तेह तत्प्राप्त्या पक्षाभ्यां विप्रमुच्यते ।। ३५ ।।
ह्रासवृद्ध्योर्यतः कर्ता वायुश्चन्द्रमसस्ततः ।।
वायुनैवोपसंहारः प्राणोद्गात्रोरयं कृतः ।। ३६ ।।
मनोऽध्यात्मं यदस्याभूद्ब्रह्मा चैवाधियज्ञगः ।।
तस्याधिदेवता चन्द्र इति माध्यंदिनश्रुतिः ।। ३७ ।।
कर्मतः कालतो मृत्योर्मुक्तोऽयं स्वर्गमेष्यति ।।
तं प्रयास्यति केनायमाक्रमेणेति पृच्छ्यते ।। ३८ ।।
स्वर्गलोकगतावत्र साधनं पृच्छ्यते यतः ।।
अन्तरिक्षमनाधारं गतौ हेतुनिषेधनम् ।। ३९ ।।
न तु देहग्रहे प्रश्नः सति गन्तरि पृच्छ्यते ।।
अग्न्यादिदृष्टिभिश्चास्य देहः प्राक्प्रतिपादितः ।। ४०।।
मनोऽधियज्ञं ब्रह्मैव ब्रह्मा चन्द्रोऽधिदैवतम् ।।
चन्द्रेण मनसा लोकमवष्टम्भेन यास्यति ।। ४१ ।।
अध्यात्मं प्राण एव स्यादुद्गाता योऽधियज्ञगः ।।
स वायुरिति पाठे स्याद्व्याख्या माध्यंदिने त्वियम् ।। ४२ ।।
यजमानश्रुतेरत्र पूर्वोद्गीथैकवाक्यतः ।।
यजमानो जपस्तत्र ज्ञानं नेत्यवसीयताम् ।। ४३ ।।
संभाव्यते न यत्तत्र यजमानस्य मानतः ।।
अस्तु कामं तदुद्गातुर्नतु तद्यजमानगम् ।। ४४ ।।
इतीत्युक्तपरामर्शो ह्यतिदेशार्थ उच्यते ।।
इतोऽन्यत्रातिमोक्षा ये तेऽप्येवमिति वीक्ष्यताम् ।। ४५ ।।
अधिदैवात्मना तेषां दृष्टयः साधनात्मनाम् ।।
अतिमोक्षाः स्युः सर्वत्र यथोक्तादेव लक्षणात् ।। ४६ ।।
फलवत्कर्मणां क्वापि किंचित्सामान्यसंश्रयात् ।।
संपत्तिमर्हतां संपदल्पीयःकर्मसूच्यते ।। ४७ ।।
यदि वा तत्फलस्यैव किंचित्सामान्यवर्त्मना ।।
संपादनं भवेत्संपदग्निहोत्रादिकर्मणि ।। ४८ ।।
संपदा चेत्फलप्राप्तिरश्वमेधादिकर्मणाम् ।।
त्रयाणामपि वर्णानां तत्पाठः फलवान्भवेत् ।। ४९ ।।
नातिभारोऽस्ति नो बुद्धेः शास्रं चेत्तत्परं भवेत् ।।
विदुषां श्रेयसेऽतोऽध्वा न क्वचित्प्रतिहन्यते ।। ५० ।।
तिसृभिरिति संख्यार्थप्रश्ननिर्णयमब्रवीत् ।।
पुरोनुवाक्याद्युक्त्या तु संख्येयार्थविनिर्णयम् ।। ५१ ।।
त्रैलोक्यसंख्यासामान्यात्स्यात्सर्वप्राणभृज्जभः ।।
सर्वप्राणभृतां यस्मात्र्रिष्वेवैतेषु संभवः ।। ५२ ।।
उज्ज्वलत्वादिसामान्याद्देवलोकादिसंपदः ।।
फलसंपद एवैता नात्र कर्म विवक्ष्यते ।। ५३ ।।
दीप्तिर्नादोऽधःशयनमाज्यमांसपयोम्भसाम् ।।
देवलोकादिसंपत्स्याद्दीप्तिमत्त्वादिसंभवात् ।। ५४ ।।
वृत्त्यानन्त्यान्मनोऽनन्तं शब्दादीनामनन्ततः ।।
विश्वेदेवान्मनोवृत्तीः संपाद्याऽऽनन्त्यसाम्यतः ।। ५५ ।।
अनन्तमेव तेनासौ सम्यग्ज्ञानेन विन्दति ।।
लोकं यथोक्तदृष्टिः सन्यजमानः फलं स्वयम् ।। ५३ ।।
तिस्रः पुरोनुवाक्याद्या ऋचः पूर्वमुदीरिताः ।।
यास्ता एवात्र विज्ञेयाः स्तोत्रिया अपि नापराः ।। ५७ ।।
गीतयस्त्वधियज्ञं ता अध्यात्मं कास्तु ता इति ।।
प्राणापानव्यानरूपा अध्यात्मं ताः प्रचक्षते ।। ५८ ।।
जयो भूरादिलोकानां संख्यादित्वादिसाम्यतः ।।
अश्वलोऽप्युपरेमेऽथ स्वोक्तप्रश्नविनिर्णयात् ।। ५९ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य प्रथममश्वलब्राह्मणम्
मृत्योर्मुक्त्यतिमुक्ती द्वे पूर्वस्मिन्ब्राह्मणे गते ।।
मृत्युरूपावधृतये परं ब्राह्मणमुच्यते ।। १ ।।
किंलक्षणेन ग्रस्तोऽयं मृत्युनेति प्रचोदिते ।।
ग्रहातिग्रहरूपेण ग्रस्तोऽयमिति कथ्यते ।। २ ।।
अधिभूताधियज्ञादिपरिच्छेदफलात्मकः ।।
मोहासङ्गास्पदो मृत्युर्ग्रहातिग्रहलक्षणः ।। ३ ।।
इतो मुक्तस्य रूपाणि त्वग्न्यादीनि पुराऽब्रवम् ।।
उद्गीथब्राह्मणे पूर्वमश्वलब्राह्मणे तथा ।। ४ ।।
फलं च ज्ञानयुक्तानां कर्मणामेतदिष्यते ।।
उत्पत्त्याद्यन्वयात्तस्मादनित्यं स्याद्घटादिवत् ।। ५ ।।
अतो यथोक्तादेतस्मात्साध्यसाधनलक्षणात् ।।
संसारद्बन्धनान्मोक्षः कर्तव्यो ज्ञानहेतुतः ।। ६ ।।
ज्ञानकर्मफलं दिव्यं यदि नाम पुरोदितम् ।।
ग्रहातिग्रहबन्धेन तथाऽपि सितमेव तत् ।। ७ ।।
वाङ्भनःप्राणरूपाणां त्र्यन्नात्मन्यपि संभवात् ।।
ग्रहातिग्रहरूपाणां नातो मुक्तः प्रजापतिः ।। ८ ।।
वागादयो ग्रहा ज्ञाताश्चतुष्ट्वं चाविवक्षितम् ।।
अतिमोक्षातिदेशोक्तेस्तद्विशेषोऽथ भण्यते ।। ९ ।।
ग्रहा घ्राणादयो ज्ञेया गन्धाद्यास्तदतिग्रहाः ।।
ग्रहैर्गन्धादयो ग्रस्ता ग्रहाश्चाऽऽत्मा च गोचरैः ।। १० ।।
अपानेनाऽऽहृतो गन्धो घ्राणस्यैति वशं यथा ।।
चक्षुरादिग्रहास्तद्वत्प्राणादिसचिवैरिह ।। ११ ।।
गन्धादिविषया धीस्थाः कर्मसंबोधिता यतः ।।
प्रयुञ्जते हि घ्राणादींस्ततस्ते स्युरतिग्रहाः ।। १२ ।।
योऽयं मृत्युरिह प्रोक्तो मृत्युस्तस्यापि चापरः ।।
अस्ति नास्तीति वा ब्रूहि याज्ञवल्क्य यथातथम् ।। १३ ।।
अस्ति चेदनवस्था स्यादनिर्मोक्षो न चेद्भवेत् ।।
इति प्रतिवचः कष्टं मत्वैनं पर्यपृच्छत ।। १४ ।।
न कश्चिन्नियतो भावो मृत्युरित्युपदिश्यते ।।
विनाशको यतो मृत्युर्विनाश्यान्प्रति भण्यते ।। १५ ।।
मृत्योरपि सतो मृत्युरस्त्येवेति मयोच्यते ।।
न चानवस्थेहाऽऽप्नोति सर्वमृत्युत्वकारणात् ।। १६ ।।
सर्वान्नभक्षणादग्निर्मृत्युस्तावदसावपि ।।
अपामन्नं भवन्दृष्टो बह्वीनां तनुविग्रहः ।। १७ ।।
अग्निर्हिरण्यगर्भो वा ह्यापस्तत्कारणं मताः ।।
कार्याणां मारणान्मृत्युः कारणं प्रथितं भुवि ।। १८ ।।
प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानं मृत्युरज्ञानरूपिणः ।।
संसारहेतोर्मृत्योः स्यान्नापीहास्त्यनवस्थितिः ।। १९ ।।
निरुणद्धि यथा जन्म तन्नाशमपि तत्तथा ।।
प्रत्यग्याथात्म्यविज्ञानं नानवस्थाऽप्यतो भवेत् ।। २० ।।
अन्येऽतो मृत्यवो गौणास्तैर्मृतौ स्यात्पुनर्जनिः ।।
प्राक्तनान्यपि जन्मानि सम्यग्ज्ञानं तु हन्ति नः ।। २१ ।।
यथोक्त एव व्याख्याने युक्तेयं स्यात्फलश्रुतिः ।।
न तु निःशेषसंसारविध्वंसिन्यात्मबोधने ।। २२ ।।
समस्तमृत्योस्तमसः सम्यगात्मावबोधनम् ।।
मृत्युस्तत्फलविज्ञप्त्यै परो ग्रन्थोऽवतार्यते ।। २३ ।।
सम्यग्ज्ञातात्मयाथात्म्यो यदाऽयं म्रियते पुमान् ।।
किमुत्क्रामन्त्यतः प्राणा उताहो नेति भण्यताम् ।। २४ ।।
उत्क्रान्तौ स्यादनिर्मोक्षो जन्मार्थं मरणं यतः ।।
अमृतिश्चाप्यनुत्क्रान्तौ सत्सु प्राणेषु का मृतिः ।। २५ ।।
दुःशकोत्तरमित्येवं प्रश्नं मत्वाऽन्वपृच्छत ।।
आर्तभागो मुनिर्विद्वान्स च नेति तमब्रवीत् ।। २६ ।।
अकर्त्रात्मपरिज्ञानाद्ध्वस्ताविद्यस्य सर्वतः ।।
देहान्तरग्रहाभावात्प्राणोत्क्रान्तेरसंभवः ।। २७ ।।
यदैव सम्यग्विज्ञानं जातमस्याऽऽगमोक्तितः ।।
प्राणाः सहेतवः सर्वे तदैवास्ता निरन्वयाः ।। २८ ।।
नान्वयं सहते प्रत्यङ्न चापि व्यतिरेकताम् ।।
कौटस्थ्यैकत्वहेतुभ्यां प्रत्यग्याथात्म्यवस्तुनः ।। २९ ।।
ध्वस्तध्वान्तस्य विज्ञानादतो हेतुफलात्मनाम् ।।
दृशौ स्यात्समवनयः सर्पादीनां यथा स्रजि ।। ३० ।।
न स्वकारणसंसर्गस्तस्य ज्ञानादपह्नुतेः ।।
निष्फलं च भवेज्ज्ञानं यदि कारणसंगतिः ।। ३१ ।।
उत्क्रामन्ति न चेत्प्राणा नायं तर्हि मृतो भवेत् ।।
देहस्यैव मृतेर्नैवं जीवो न म्रियते सदा ।। ३२ ।।
जीवापेतमिति ह्युक्तेर्जन्मादेश्च निषेधतः ।।
यत्संबन्धादचित्कोऽपि जीवतीत्यभिधीयते ।। ३३ ।।
देहस्तस्य कथं मृत्युर्जीवस्येहोपपद्यते ।।
यतोऽतो देहमरणं प्रात्यक्ष्यादुपपद्यते ।। ३४ ।।
प्राणा एव विलीयन्ते किंवाऽन्यदपि कृत्स्नतः ।।
प्रयोजकादि निःशेषं म्रियमाणाद्विपश्चितः ।। ३५ ।।
प्राणमात्रविनाशे स्याद्भूयो जन्म प्रयोजकात् ।।
सप्रयोजकतन्नाशे मुक्तिरस्योपपद्यते ।। ३६ ।।
किमेनं न जहातीति पृष्टो नामेत्यथाब्रवीत् ।।
न किंचिन्न जहातीति प्रसिद्धेरिदमुच्यते ।। ३७ ।।
नाममात्रावशेषं तदित्युक्तौ गम्यते यतः ।।
न किंचिदवशिष्टं स्यादिति यद्वत्तथेह तत् ।। ३८ ।।
शब्दार्थश्चाऽऽकृतिर्यस्मान्नातो नाम विनश्यति ।।
आनन्त्यं नित्यतैवास्य नाम्नो न व्यक्तिभूरिता ।। ३९ ।।
मृत्योः प्रयोजकं यत्स्याद्ग्रहातिग्रहरूपिणः ।।
तत्स्वरूपावधृतये प्रारब्धैषोत्तरा श्रुतिः ।। ४० ।।
वैश्वानरवरादत्र केचिदाहुर्महाधियः ।।
देहद्वयविमोकेऽपि नैव मुक्तः पुमानिति ।। ४१ ।।
नाममात्रावशेषोऽसावन्तरालेऽवतिष्ठते ।।
परात्मनः परिच्छिन्नोऽविद्ययोषररूपया ।। ४२ ।।
उच्छिन्नकामकर्माऽसौ कृत्स्नतत्फलभोगतः ।।
उच्छिन्नाशेषबुद्ध्यादिस्तत्कारणपरिक्षयात् ।। ४३ ।।
अद्वैतदर्शनेनास्य द्वैतदृष्ट्यपनुत्तये ।।
पर आरभ्यते ग्रन्थो ब्रह्मविद्यावबुद्धये ।। ४४ ।।
अत्र यत्प्रतिवक्तव्यं तदुक्तमसकृत्पुरा ।।
जिह्रेम्यत्र पुनर्वक्तुं पुनरुक्तगिरा भृशम् ।। ४५ ।।
भाष्योपात्तमतो ब्रूमो नानुपात्तं कथंचन ।।
पिष्टपेषणवत्सर्वं पूर्वपक्षोक्तिदूषणम् ।। ४६ ।।
द्वैतदृष्ट्यैव निःशेषद्वैतकार्यपरिक्षयात् ।।
न भूतमात्रोपादाने बीजमस्ति मनागपि ।। ४७ ।।
पुमर्थावसितेः शास्रं कृतार्थं विनिवर्तते ।।
अद्वैतदर्शनेनातो नास्ति किंचित्प्रयोजनम् ।। ४८ ।।
अद्वैतदर्शनार्थाय शास्रारम्भोऽत एव च ।।
नैवोपपद्यते कृत्स्नपुरुषार्थावसानतः ।। ४९ ।।
उपपन्नस्तदारम्भो मिथःकार्यपृथक्त्वतः ।।
द्वैताद्वैतात्मसंदृष्ट्योर्दन्तोलूखलयोरिव ।। ५० ।।
आसङ्गकार्यमुच्छिन्नं द्वैतदृष्ट्याऽऽत्मनो यतः ।।
आसङ्ग एव भूतानामुपादानमिहेष्यते ।। ५१ ।।
स एष द्वैतदृष्ट्याऽत्र कर्मपक्षो निराकृतः ।।
कामश्च वासनाः सर्वा माहारजनपूर्विकाः ।। ५२ ।।
सर्वं चेद्विनिवृत्तं स्यात्किमन्यदवशिष्यते ।।
तत्परिच्छेदि विज्ञानमविद्यैवावशिष्यते ।। ५३ ।।
कर्माऽऽरम्भे विकर्त्रेव स्वाश्रयस्य सदेष्यते ।।
इयत्ता कारकावस्था परिच्छिज्ज्ञानमेव तु ।। ५४ ।।
सैषाऽविद्या परिच्छेत्री ययाऽयं परमात्मनः ।।
संसारित्वं परिच्छिन्नो विज्ञानात्मत्वमश्नुते ।। ५५ ।।
निवृत्तो द्वैतविषयाद्यद्यप्येष तथाऽपि तु ।।
संसारावस्थ एवाथं द्वैतत्वाद्ब्रह्मभेदतः ।। ५६ ।।
यतोऽनवसितं वाक्यं पुमर्थानवसानतः ।।
प्रवर्तते पुरेवातो ब्रह्मण्यप्ययसिद्धये ।। ५७ ।।
एकवाक्यत्वमेतस्माद्दूैताद्वैतार्थवाक्ययोः ।।
मोहाध्वस्तेर्न चाशेषः पुरुषार्थः समाप्यते ।। ५८ ।।
परिच्छेदं हि यत्कार्यं तदेव विनिवर्तते ।।
ध्वान्तोच्छित्तौ विकर्तुत्वं कर्मणस्त्वनुवर्तते ।। ५९ ।।
आसङ्गश्च तथैवाऽऽस्ते ते एते सङ्गकर्मणी ।।
अनिवृत्ते सती भूयोऽविद्यां जनयितुं क्षमे ।। ६० ।।
अविनिर्भागवृत्तित्वात्सर्वदैव परस्परम् ।।
न चाविशुद्धे द्वैतार्थे शक्यमद्वैतमीक्षितुम् ।। ६१ ।।
इत्यादिपूर्वपक्षोक्तिदूषणेष्वाभिधास्यते ।।
ग्रन्थभूयस्त्वसंत्रासान्नेह कृत्स्नोऽभिधीयते ।। ६२ ।।
भूरि दूषणमत्रोक्तं श्रुत्या च स्वयमेव च ।।
पुरुषो वा इति ह्युक्त्या तथाऽस्मादिति वाक्यतः ।। ६३ ।।
कारणादक्षरादन्नं पुरुषेणेह कर्मणा ।।
अव्याकृतादिभावेन व्रीह्यादित्वाय जन्यते ।। ६४ ।।
तत्रैवं सति यद्येतद्येतैव हि केवलम् ।।
न जन्यतेऽतः क्षीयेत न त्वेतन्नेह जन्यते ।। ६५ ।।
नित्यं भुङ्क्ते यथैवान्नमात्मा वाग्देहबुद्धिभिः ।।
अक्षीणैः कर्मसंतानैस्तथैव जनयत्यपि ।। ६६ ।।
भूतानि क्षीयमाणानि कर्मणा परमात्मनः ।।
पुरुषेणेह जन्यन्ते तस्मात्स पुरुषोऽक्षितिः ।। ६७ ।।
पूर्वकर्मोपभोगो यः पुरुषाणां शुभाशुभः ।।
तस्मादासङ्गवैशेष्यादन्यस्य प्रक्रिया पुनः ।। ६८ ।।
तत्रैवं सति सासङ्गाः प्रायेण प्राणिनो यतः ।।
अतः कामाशयवशात्सृज्यतेऽन्नं मुहुर्मुहुः ।। ६९ ।।
क्षीयन्तेऽन्याश्च भोगेन चीयन्तेऽन्याश्च कर्मणा ।।
भूतमात्राः प्रदीपस्य संतानेनार्चिषो यथा ।। ७० ।।
परस्परात्तृभोज्यत्वसंस्कारोपनिबन्धनम् ।।
विज्ञानात्मभिरारब्धं बंभ्रमीत्यखिलं जगत् ।। ७१ ।।
विज्ञानात्मा हि यः कश्चित्कर्मणा येन केनचित् ।।
साधियूताधिदैवस्य जगतः सर्गकारणम् ।। ७२ ।।
श्रुत्यैतत्स्वयमेवोक्तं कर्म न क्षीयते यथा ।।
दैववागादिसंपत्तिस्तथा त्र्यन्नात्मदर्शिनः ।। ७३ ।।
इदं तत्तदिदं चेति त्रिषु कालेषु नित्यताम् ।।
प्राहास्य विद्यमानस्य विक्रियामात्रमेव तु ।। ७४ ।।
यद्यत्कामयते चास्मादविद्याकामकर्मणाम् ।।
ब्रह्मण्यवस्थितस्यापि त्वक्षयत्वं श्रुतिर्जगौ ।। ७५ ।।
कृत्स्नप्राप्त्या क्षयो नातो विद्यते कामकर्मणोः ।।
प्रमाणासंभवात्तस्मादसमीचीनमुच्यते ।। ७६ ।।
व्यक्ततायाः क्षयो यस्तु कारणात्मतया श्रुतः ।।
तादृक्क्षयः सुषुप्तेऽपि नैवास्माभिर्निवार्यते ।। ७७ ।।
प्रत्यक्तत्त्वपरिज्ञानजन्मैव ध्वंसहेतुताम् ।।
द्वैतस्यैति पुमर्थश्च नातोऽन्यत्किंचिदिष्यते ।। ७८ ।।
तमेतमिति च तथा सर्वेषामपि कर्मणाम् ।।
प्रत्यग्ज्ञानसमुत्पत्तौ विनियोगः प्रदर्शितः ।। ७९ ।।
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे ।। ८० ।।
भोगक्षयेण काम्यानां निषिद्धानां च कर्मणाम् ।।
क्षय आरब्धकार्याणां ज्ञानिनोऽपि, न बोधतः ।। ८१ ।।
आभवादर्जितानां तु सर्वेषामपि कर्मणाम् ।।
क्षयोऽनारब्धकार्याणां सम्यग्ज्ञानप्रसूतितः ।। ८२ ।।
ज्ञानोत्पत्तौ क्षये मानं कर्मणां विद्यते यथा ।।
कृत्स्रप्राप्त्या क्षये मानं न तथा किंचिदिष्यते ।। ८३ ।।
परिच्छेत्री न चाविद्या तमोरूपा हि सा यतः ।।
आच्छादिकाऽतः सा युक्ता समस्तव्यस्तरूपिणः ।। ८४ ।।
न चापि मिथ्याविज्ञानं परिच्छेदकमिष्यते ।।
परिच्छिनत्ति किं व्योम नीलज्ञानं मनागपि ।। ८५ ।।
सतो हि व्यञ्जकं मानं, न तु तत्कुम्भकारवत् ।।
मेयवस्त्वनुरोधित्वात्परिच्छेदकता धियः ।। ८६ ।।
यथावस्त्वनुरोधित्वमज्ञनस्यापि चेन्मतम् ।।
मुक्ते मेये सदा मुक्तिर्बन्धो वा स्याद्विपर्यये ।। ८७ ।।
नाऽऽत्माऽनान्मीयकार्यस्य स्यादुपादानकारणम् ।।
अतादात्म्यान्न हि घटं जनयन्तीह तन्तवः ।। ८८ ।।
परात्मनः स्वतोऽविद्या बहिष्ठे कामकर्मणी ।।
आगते नत्वविद्याया भवतैवैतदुच्यते ।। ८९ ।।
न चाप्यविद्यामसतीं शक्नुतः कामकर्मणी ।।
तदकारणतः कर्तुं मृत्स्नेभाश्वादिकं यथा ।। ९० ।।
न चात्यन्तासतो जन्म कुर्याल्लोकेऽपु कारणम् ।।
नर्ते धरां सुवृष्ट्याऽपि पद्मिनीसंभवोऽम्बरात् ।। ९१ ।।
ब्रह्मैव चेदविद्याया जन्मनः कारणं मतम् ।।
तस्मिन्सति समुच्छित्तिरविद्यायाः कथं भवेत् ।। ९२ ।।
आत्यन्तिकी समुच्छित्तिः स्याच्चेन्मोहस्य कारणे ।।
सत्येव नश्वरस्यास्य स्वतः किं साधनैर्वद ।। ९३ ।।
न चेत्ते शक्नुतोऽविद्यां रक्षितुं कामकर्मणी ।।
विद्यमानां विनष्टां तु कर्तुं ते शक्नुतः कथम् ।। ९४ ।।
कामकर्मादिहानेऽपि यद्यविद्याऽवशिष्यते ।।
नेतीति वचसो व्याख्या तथा सति विरुध्यते ।। ९५ ।।
नेतीति प्रथमः शब्दो मूर्तामूर्तनिषेधकृत् ।।
द्वितीयो नेति यः सोऽथ भावनाप्रतिषेधकृत् ।। ९६ ।।
भावनादिविशेषेषु यच्छान्तेष्ववशिष्यते ।।
निष्कलं तत्परं ब्रह्म नेति नेत्युपदिश्यते ।। ९७ ।।
ज्ञातं ब्रह्म यथावच्च न चापागात्ततस्तमः ।।
इत्येतदविरुद्धं स्यात्प्रसादाज्जातवेदसः ।। ९८ ।।
द्वैतार्थस्य विशुद्धिश्च कीदृश्यत्र विवक्षिता ।।
अद्वैतानभिसंबन्धो नाशो वा मलशुद्धिवत् ।। ९९ ।।
समस्तव्यस्तसंदृष्टौ नाद्वैताद्वैूतता पृथक् ।। १०० ।।
तयोरैकात्म्यतो युक्ता नापि तन्नाश इष्यते ।।
नष्टे द्वैतेऽखिले न स्यात्समस्तव्यस्तदर्शनम् ।। १०१ ।।
शीतोष्णयोरिव कथं परस्परविरोधिनोः ।।
एकत्र समवायः स्यात्समस्तव्यस्तधर्मयोः ।। १०२ ।।
अपूर्वादिषु जीवत्सु श्रुतिवाक्येषु शक्यते ।।
नेश्वरेणापि निर्वक्तुं समास्तव्यस्तताऽऽत्मनः ।। १०३ ।।
न च कुम्भादिवदृष्टिरात्मनोऽव्यतिरेकतः ।।
अनात्मत्वप्रसक्तिः स्याद्रष्टृदृश्यप्रभेदतः ।। १०४ ।।
नो चेत्समस्तदृष्ट्यौव व्यस्तदृष्टिः समाप्यते ।।
आत्मनीति श्रुतेर्वाक्यप्रमाणं प्रसज्यते ।। १०५ ।।
येनाश्रुतं श्रुतमिति कस्मिन्न्विति तथा वचः ।।
इत्यादि सुविरुद्धं स्यान्न चापीहापरा मितिः ।। १०६ ।।
समस्तव्यस्तसंदृष्टौ न किंचिदपि दृश्यते ।।
पूर्णाज्ञानैकहेतुत्वाद्रज्जुसर्पादिदृष्टिवत् ।। १०७ ।।
अणून्प्रत्येकशः सर्वान्स गृह्णीयादयत्नतः ।।
द्वैतभेदानिमान्सर्वानेकैकस्य न वेत्ति यः ।। १०८ ।।
सर्वेष्वपि च दृष्टेषु द्वेतभेदेषु केनचित् ।।
आनन्त्यं ब्रह्मता चास्य दुर्घटा स्यात्तथा सति ।। १०९ ।।
द्रव्यदृष्ट्या समीक्ष्यन्ते धर्मा नीलादयो यथा ।।
आत्मदृष्ट्या तथेक्ष्यन्ते नानात्मानो विरोधतः ।। ११० ।।
तथाचेहाऽऽगमवचः पराञ्चीति विरुद्धताम् ।।
आत्मानात्मार्थसंदृष्ट्योः स्फुटं नः प्रत्यपीपदत् ।। १११ ।।
आत्मा वा अर इत्युक्तौ नैवानात्मेक्षणे विधिः ।।
अनूद्यैव यथाप्राप्तमात्मदृष्टिर्विधीयते ।। ११२ ।।
यत्र यत्र विधिर्दृष्टस्तत्र तत्राऽऽत्मकर्मकः ।।
कृत्स्नानात्मानुवादेन प्रत्यग्दृष्टिर्विधीयते ।। ११३ ।।
साध्यसाधनसंबन्धविज्ञानं नान्यतः श्रुतेः ।।
तदन्येषु पदार्थेषु प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ।। ११४ ।।
सर्वमानातिवर्त्यात्मप्रतिपत्तौ ततः श्रुतिः ।।
निमित्तत्वेन सन्मानं सुषुप्तोत्थापकोक्तिवत् ।। ११५ ।।
मन्त्राम्नायोऽप्युपन्यस्तो यथेह न विरुध्यते ।।
तथोदर्के प्रवक्ष्यामः सर्वं भद्रं ततोऽस्त्विदम् ।। ११६ ।।
परापरत्वभेदेन द्वे विद्ये समुदीरिते ।।
विद्याविद्ये इहोच्येते तमोवस्त्ववसानतः ।। ११७ ।।
तपो विद्या च विप्रस्य निःश्रेयसकरं परम् ।।
तपसा कल्मषं हन्ति विद्ययाऽमृतमश्नुते ।। ११८ ।।
ध्वस्ताध्यात्मादिसंभेदः प्रत्यङ्भोहैकमात्रभाक् ।।
द्रष्टव्य इत्यादिविधौ प्रवर्तेत जडः कथम् ।। ११९ ।।
इत्यादि पूर्वमेवोक्तं दूषणं दूषितात्मनाम् ।।
आत्मानमेवेत्यत्रैव न भूयोऽत्राभिधीयते ।। १२० ।।
सुविस्पष्टार्थतो भाष्यं टीकां नैव व्यपेक्षते ।।
तस्माद्भाष्याक्षरैरेव शेषोऽर्थोऽत्र प्रतीयताम् ।। १२१ ।।
ग्रहातिग्रहरूपं तत्प्रयुक्तं केन बन्धनम् ।।
प्रयोजकावधृतये याज्ञवल्क्येत्युवाच ह ।। १२२ ।।
कर्माश्रयत्वतो लिङ्गादविद्वानिह गृह्यते ।।
प्रकृताया विभक्तेश्च विभक्त्यन्तरसंश्रयात् ।। १२३ ।।
यत्रास्याविदुषः पुंसो मृतस्याऽऽयुष्परिक्षयात् ।।
स्वयोनिं वाक्समप्येति वातं प्राणोऽनुगच्छति ।। १२४ ।।
अग्न्यादिदेवतांशा ये भोगार्थं कर्मणाऽर्जिताः ।।
वागादिशब्दैरुच्यन्ते त एवात्र न पौरुषाः ।। १२५ ।।
पुंसः कर्मक्षये स्वांशान्संहरन्ति यथायथम् ।।
अग्न्यादिदेवताः सोऽयमुपसंहार उच्यते ।। १२६ ।।
पुंसो देहग्रहे भूयो देहस्थानेषु देवताः ।।
अंशं निदधति स्वं स्वं कर्मभोगप्रसिद्धये ।। १२७ ।।
हृद्याकाश इहाऽऽमेति स्यादाकाशाप्ययत्वतः ।।
प्रश्नस्य विषयत्वेन विज्ञानात्मोपयोगतः ।। १२८ ।।
अधिष्ठातृवियुक्तानि न्यस्तदात्रोपमानि हि ।।
वागादिकरणानीति नालं पुंभोगसिद्धये ।। १२९ ।।
विदेहदेवतः कायं भवत्येष पुमानिति ।।
आश्रयं केति पुंसोऽसावप्राक्षीन्मुनिसत्तमम् ।। १३० ।।
किं कारणात्मतामेति किंवा केनचिदात्मना ।।
अवतिष्ठत एवायं किवा कर्मैव संश्रितः ।। १३१ ।।
गुणान्वा यदि वेशानं कालं वा दैवमेव वा ।।
यदृच्छां संततिं शून्यं विनाशं वेति भण्यताम् ।। १३२ ।।
प्रश्नेन भावितस्तुष्टः पाणिमस्याग्रहीदृषिः ।।
अन्यासाधारणं प्रश्नमप्राक्षीदिति विस्मितः ।। १३३ ।।
असाधारण्यसिद्ध्यर्थमावामेवेत्यतोऽवदत् ।।
विद्यागुप्तिश्च बहुशः श्रुतावपि समीक्ष्यते ।। १३४ ।।
आवयोरेव विज्ञानं यथेदं प्रागभूदितः ।।
आवामेव तथैवोर्ध्वं वेदिष्यावो यथोदितम् ।। १३५ ।।
सजने प्रश्न एतस्मिन्ख्याप्यमाने त्वयोदिते ।।
न सिध्येदावयोरुक्तं प्रयोजनमिदं ध्रुवम् ।। १३६ ।।
न त्वन्योक्तिपरित्रासाद्याज्ञवल्क्योऽब्रवीदिदम् ।।
जल्पे वाद्यतिरेकेण नान्यो वक्ति यतस्ततः ।। १३७ ।।
परिशिष्टानपि प्रश्नानुत्क्रम्य व्याकरोदसौ ।।
सजनादिति नातः स्यादन्योक्तिभयकारणम् ।। १३८ ।।
साध्वेतदिति संभाव्य सजनादुत्ससर्पतुः ।।
याज्ञवल्क्यार्तभागौ तावुत्क्रम्य च जजल्पतुः ।। १३९ ।।
सजनात्तावथोत्क्रम्य मिथस्तत्र यदूचतुः ।।
तत्सर्वं श्रुतिराचख्यावस्मत्प्रियचिकीर्षया ।। १४० ।।
कर्मादिपरतन्त्रत्वात्स्वाश्रयो नायमिष्यते ।।
संसारभूमिवर्तित्वान्न चाऽऽत्मा कारणाश्रयः ।। १४१ ।।
अचित्कत्वात्प्रधानादि पुंसो न स्थानमिष्यते ।।
न कर्म तत्फलं वेत्ति न च कस्यैति संगतिम् ।। १४२ ।।
न चेश्वरे स्थितिस्तस्य शास्रानारम्भसक्तितः ।।
कृतनाशाकृतप्राप्ती प्राप्नुतो नुस्तथा सति ।। १४३ ।।
दैवाधिष्ठित एवायं कर्मकालवशानुगः ।।
प्रवर्ततां चेत्पुरुषो नैवमप्युपपद्यते ।।
जडत्वादिति पूर्वोक्तो दोषोऽत्रापि च विद्यते ।। १४४ ।।
सदेवताकं पूर्वोक्तं समर्थमिति चेन्मतम् ।। १४५ ।।
प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा देवतैश्वर्यतः सदा ।।
नियमे हेत्वसद्भावान्न स्यान्नैयमिकी स्थितिः ।। १४६ ।।
न चापि केवलं कर्म पुंसः स्यादाश्रयो यतः ।।
अचेतनत्वानित्यत्वदोषदुष्टं पुरोदितम् ।। १४७ ।।
मयाऽयमनुयातव्यः कर्ता चायं ममाभवत् ।।
कालादिविषयं ज्ञानं ध्वंसिनः कर्मणः कुतः ।। १४८ ।।
यत एवमतः सर्वे कालदैवेश्वरादयः ।।
कर्मप्रधानाः पुंसः स्यादाश्रयोऽयमनुत्तमः ।। १४९ ।।
इठो यदृच्छा नियतिः कारणत्वेन नाऽऽश्रिताः ।।
संततौ चानवस्थानान्नाऽऽश्रयत्वं प्रमाणतः ।। १५० ।।
न कर्म पूर्वस्कन्धेषु नष्टन्वादुपपद्यते ।।
न चेह परिणामः स्यादुत्तरस्कन्धसंगतौ ।। १५१ ।।
अनिष्ठितं न कर्मापि फलायालं भवेत्कचित् ।।
न चैकत्रैकदा स्थानं विरोधाज्जन्मनाशयोः ।। १५२ ।।
न च स्कन्धातिरेकेण स्थिरः कश्चिदपीष्यते ।।
भोगमोक्षाभिसंबन्धी यं प्रत्येतत्प्रवर्तते ।। १५३ ।।
अनारम्भश्च शून्येऽपि यथाऽयमुपलभ्यते ।।
मितेश्चासंभवाच्छून्यं सर्वथा नोपपद्यते ।। १५४ ।।
यत एवमतो न्याय्यं कर्मैवास्य समाश्रयः ।।
संसारभूमौ पुंसः स्यात्कालादेस्तत्प्रधानतः ।। १५५ ।।
कर्मप्राधान्यमेवातः स्वयमेवाब्रवीच्छ्रुतिः ।।
कालदैवेश्वरादिभ्यः कालादेस्तत्प्रयुक्तितः ।। १५६ ।।
सति कर्मणि वैचित्र्यं भूतानामुपपद्यते ।।
कर्मशब्देन विद्या च भावना कर्म चोच्यते ।। १५७ ।।
देहारम्भे न शुद्धस्य कर्मणः शक्तिरिष्यते ।।
तस्मात्र्रितयमप्येतत्कर्मशब्देन भण्यते ।। १५८ ।।
कारणानां यथोक्तानां यच्च तौ प्रशशंसतुः ।।
कर्मैवोक्तेषु सर्वेषु प्रशशंसतुरादरात् ।। १६० ।।
कारणत्वाविशेषेऽपि किं प्रधानमितीक्षणे ।।
कर्मणः स्यात्प्रशंसैवं तत्प्राधान्योपपत्तितः ।। १६१ ।।
वशीकृत्येश्वरादीनि कारणानि स्वतन्त्रवत् ।।
कर्म सिध्यद्यतो दृष्टं प्रधानं कर्म तेन तत् ।। १६२ ।।
क्रियां प्रत्यगुणीभूतं नेश्वराद्यपि सिध्यति ।।
कर्मातस्तेषु सर्वेषु प्रधानमिति भण्यते ।। १६३ ।।
यस्मादेवतः प्रेतो देवताविरहेऽपि ना ।।
देहादस्मात्परिभ्रष्टः कर्मप्राधान्यसंश्रयात् ।। १६४ ।।
पुण्यः पुण्येन भवति पापः पापेन कर्मणा ।।
इति श्रौतं वचो ज्ञेयमागमैकप्रमाणतः ।। १६५ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमार्तभागब्राह्मणम्
संसारान्मुच्यमानानां तथा संसरतामिह ।।
देहादिनाशे तुल्येऽपि तत्रैकेषां पुनर्भवः ।। १ ।।
देहाद्यात्यन्तिकी हानिरन्येषां यत्र कारणे ।।
सति चासति चैवं स्यात्तत्प्रयोजकमीरितम् ।। २ ।।
ग्रहातिग्रहरूपस्य मृत्योः कर्मेति निश्चितम् ।।
कीयती कर्मणस्तस्य व्याप्तिः स्यादिति भण्यते ।। ३ ।।
साधारण्यविशेषाभ्यां कर्मणश्च व्यवस्थितिः ।।
विशेषावस्था प्रागुक्ता सामान्यं त्वधुनोच्यते ।। ४ ।।
संसारे कियती व्याप्तिरभिव्यक्तस्य कर्मणः ।।
सामान्यात्मविशेषाभ्यामित्येतद्भुज्युनोच्यते ।। ५ ।।
प्रत्यग्याथात्म्यमोहस्य कायेयत्तेह भण्यते ।।
एतस्यां सम्यगुक्तायां नानुक्तमवशिष्यते ।। ६ ।।
भ्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां न परं पापपुण्ययोः ।।
इत्येवं धर्मकाराणामपि वाक्यानि कोटिशः ।। ७ ।।
पापस्य कर्मणः कार्यमन्यत्रापि मितं यतः ।।
नेहातो भण्यते भूयोऽनर्थत्वाच्चाप्यनादरः ।। ८ ।।
स्वतश्च तज्जिहासायाः सिद्धत्वान्नेह कीर्त्यते ।।
परमोदारफलता त्वश्वमेधाख्यकर्मणः ।। ९ ।।
निःशेषपुरुषार्थानां पुण्यं कर्म हि साधनम् ।।
इत्याहुः श्रुतयः सर्वाः स्मृतयश्चाप्यनेकशः ।। १० ।।
पुरुषार्थत्वसामान्यात्स्वर्गादिपुरुषार्थवत् ।।
मुण्यसाधनताशङ्का मुक्तेरपि यतस्ततः ।।
तदाशङ्कानिवृत्त्यर्थं प्रारब्धैषोत्तरा श्रुतिः ।। ११ ।।
ज्ञानोपबृंहितस्यापि क्रतुराजस्य कर्मणः ।।
संसारविषयैवाऽऽप्तिर्मक्तौ सा न मनागपि ।। १२ ।।
प्रत्यग्याथात्म्यसंमोहः क्रियाकारकरूपवान् ।।
प्रथतेऽपास्तनिःशेषक्रियाकारकवस्तुनि ।। १३ ।।
अनिर्ज्ञातात्मयाथात्म्यैर्यत्तु कैश्चिदिहोच्यते ।।
फलाभिसंधिरहितं विद्येतं कर्म मुक्तये ।। १४ ।।
बन्धहेत्वपि मोक्षाय विरुद्धफलकृद्यथा ।।
विषदध्यादिवदिति तथोदाहृतिरुच्यते ।। १५ ।।
इत्युक्तपरिहारार्थं नैतत्सम्यगितीर्यते ।।
अनारभ्यत्ववचनं तद्धेतुप्रतिपत्तये ।। १६ ।।
आरभ्यत्वाभ्युपगमे मुक्तेस्तत्स्याद्यथोदितम् ।।
अनारभ्या त्वियं मुक्तिस्तत्सिद्धेर्ज्ञानहेतुतः ।। १७ ।।
ब्रह्म वा इदमित्युक्तेः प्रागपि ज्ञानजन्मतः ।।
जगद्ब्रह्मात्मसंसिद्धेर्नातो मुक्तिः क्रियोद्भवा ।। १८ ।।
यदि वस्तु स्वतो मुक्तं परतो बद्धमिष्यते ।।
मोक्षाय यत्नः फलवांस्तदा स्यान्न विपर्यये ।। १९ ।।
विद्याऽभिव्यञ्जिकैवेयं स्वतः सिद्धस्य वस्तुनः ।।
आरम्भकत्वं जगति तस्या नैवोपपद्यते ।। २० ।।
अज्ञानमात्रव्यवधौ वस्तुनि व्यापृतिर्मितेः ।।
आरभ्येऽर्थेऽफलं ज्ञानं व्यञ्जकत्वात्प्रदीपवत् ।। २१ ।।
न चाविद्यातिरेकेण मुक्तेर्बन्धोऽन्य इष्यते ।।
निवृत्तिः क्रियते यस्य विद्येतेनेह कर्मणा ।। २२ ।।
अविद्यानाशमात्रश्व मोक्ष आत्मन इष्यते ।।
यतस्ततोऽतिरेकेण मोक्षोऽनित्यो भवेद्ध्रुवम् ।। २३ ।।
सम्यग्ज्ञानातिरेकेण न चान्येनास्ति निह्नुतिः ।।
प्रयङ्भोहस्य नातः स्याज्ज्ञानकर्मसमुच्चयः ।। २४ ।।
निर्ज्ञातविषयत्वाच्च कर्मशक्तेर्जगत्यपि ।।
दृष्टं हि कर्मणः कार्यमुत्पत्त्यादिचतुष्टयम् ।। २५ ।।
उत्पत्त्याप्तिविकारा हि संस्कारश्च क्रियाफलम् ।।
नातोऽन्यत्कर्मणः कांर्य नातो मुक्तौ तदिष्यते ।। २६ ।।
न चान्यतम एतेषां मोक्षो युक्त्योपपद्यते ।।
उत्पत्त्यादिप्रकाराणामनित्यत्वसमन्वयात् ।। २७ ।।
अविद्यामात्रव्यवधिर्यतो मोक्षोऽभ्युपेयते ।।
तदन्यव्यवधाने हि प्रमाणं नोपपद्यते ।। २८ ।।
विनाशिफलवत्त्वं चेत्केवलस्यैव कर्मणः ।।
विद्येतस्य तु तस्यैव फलं ध्रौव्यं भवेदिति ।। २९ ।।
पूर्वशक्तिनिरासेन शक्त्यन्तरसमुद्भवः ।। ३० ।।
वस्त्वन्तरसमायोगाद्विषादेर्दृश्यते यतः ।।
प्रमाणासंभवान्मैवं वोचो लोकिकवस्तुवत् ।। ३१ ।।
नाऽऽगमादपरं मानं मुक्तावभ्युपगम्यते ।।
विषदध्यादिवत्तस्मान्नैतत्सूक्तं भवेद्वचः ।। ३२ ।।
उक्तकार्यातिरेकेण विषदध्यादिवन्मितिः ।।
कार्यान्तरसमुत्पत्तौ कर्मणोऽपि न विद्यते ।। ३३ ।।
साध्यावृत्त्यात्मकं ज्ञानं कर्मैवावस्तुतन्त्रतः ।।
ज्ञानं हि वस्तुतन्त्रं स्यान्न तु तत्कारकाश्रितम् ।। ३४ ।।
कर्मेतं कर्म तेनेदृग्विद्येतं न कथंचन ।।
क्रियासमुच्चयोऽतोऽयं न तु विद्यासमुच्चयः ।। ३५ ।।
साध्यसाधनसंबन्ध आगमैकप्रमाणकः ।।
मुक्तेश्च साधनत्वेन कर्म नैव श्रुतं श्रुतौ ।। ३६ ।।
अज्ञानहानं नो मुक्तिस्तस्याः कर्म न साधनम् ।।
न हि कर्म तमो हन्ति तमसीवोत्थितं तमः ।। ३७ ।।
अविद्यैकोद्भवत्वं स्याद्यद्यपि ज्ञानकर्णणोः ।।
मेयैकात्म्यानुरोधित्वं तथाऽप्यतिशयो धियः ।। ३८ ।।
नाऽऽत्माविद्यामतिक्रम्य कर्मैकात्म्यानुरोधि हि ।।
तमोमात्राभिजनतो नातोऽविद्यां निहन्ति तत् ।। ३९ ।।
स्वतःसिद्धात्मवस्त्वेकमात्रोत्थानत्वकारणात् ।।
ज्ञानं हन्ति तमोऽशेषं न तु कर्म तमोन्वयात् ।। ४० ।।
अज्ञानादित्रयं प्रत्यगाभासं यद्यपीष्यते ।।
ज्ञानवज्ज्ञानसंभूतेर्नैव प्रागभ्युपेयते ।। ४१ ।।
कर्मातः कारणं मुक्तेर्न कथंचन युज्यते ।।
साक्षादविद्याप्रध्वस्तौ पारंपर्यात्तु युज्यते ।। ४२ ।।
मुक्तौ च कर्मसाध्यायां किमेकैकं विमुक्तिदम् ।।
किंवा संभूय सर्वाणि कर्माणि घ्नन्ति संसृतिम् ।। ४३ ।।
सकृद्भूयःप्रयोगाद्वा यावज्जीवप्रयोगतः ।।
एकादिदक्षिणास्वेवं विक्लपस्तुल्य इष्यते ।। ४४ ।।
काम्यैर्वा यदि वा नित्यैः सर्वैर्वा मुक्तिरिष्यते ।।
श्रौतैर्वा यदि वा स्मार्तैर्यदि वोभयकर्मभिः ।। ४५ ।।
तेषां च ज्ञानसंयोगे प्रधानगुणभेदतः ।।
त्रिधा विकल्पो विज्ञेयो विमुक्तिफलसिद्धये ।। ४६ ।।
एकैकं मुक्तिकृच्चेत्स्याद्यवव्रीह्यादिहोमवत् ।।
एकेनैव कृतार्थत्वान्नानुतिष्ठेत्ततोऽपरम् ।। ४७ ।।
प्रयोगे दक्षिणायां च समानोऽयं परिक्रमः ।।
अथ संभूय सर्वणि मुक्तिं कर्माणि कुर्वते ।। ४८ ।।
ऐककर्म्यं ध्रुवं प्रापत्सर्वेषामपि कर्मणाम् ।।
दर्शादिवत्फलैकत्वात्तच्चानिष्टं प्रसज्यते ।। ४९ ।।
अन्यद्धि मुक्तिफलतः काम्यानां श्रूयते फलम् ।।
तेषां मुक्तिफलत्वं तु न श्रुतेर्नापि चान्यतः ।। ५० ।।
न च गोदोहनन्यायः काम्यकर्मसु युज्यते ।।
तेषां मुक्तिफलत्वे हि न मानं विद्यते यतः ।। ५१ ।।
सर्वं चाप्यप्रमाणं स्याद्यदुक्तं भेदलक्षणम् ।।
मुक्तिं सर्वाणि कर्माणि यदि संभूय कुर्वते ।। ५२ ।।
साध्यसाधनबुद्धिर्नो वचनात्पारलौकिकी ।।
न चाश्रौषं श्रुतेर्वाक्यात्कर्म मोक्षफलं क्वचित् ।। ५३ ।।
न तत्र दक्षिणा यन्ति विद्ययैव तदाप्यते ।।
वेदाहमिति मन्त्रश्च ज्ञानान्मार्गान्तरापनुत् ।। ५४ ।।
न कर्मणा कनीयस्ता वृद्धिर्वा नान्तरात्मनः ।।
नित्योऽस्य महिमेत्येवमुदर्केऽपि प्रवक्ष्यते ।। ५५ ।।
क्षयी कर्मार्जितो लोको नित्यो ज्ञानजितस्तु यः ।।
इति स्पष्टं श्रुतेर्वाक्यं कस्मान्नाऽऽद्रियते त्वया ।। ५६ ।।
समुच्चयश्चाप्यसकृत्पुरैव सुनिराकृतः ।।
भूयोऽपीह प्रवक्ष्यामः प्रसङ्गान्नातिविस्तरात् ।। ५७ ।।
संनिपत्य न च ज्ञानं कर्माज्ञानं निरस्यति ।।
साध्यसाधनभावत्वोदेककालानवस्थितेः ।। ५८ ।।
बाध्यबाधकभावाच्च पञ्चास्योरणयोरिव ।।
एकदेशानवस्थानान्न समुच्चयता तयोः ।। ५९ ।।
बाध्यबाधकभावेन काममस्तु समुच्चितिः ।।
स्वशक्त्यनपहारेण दाह्यदाहकयोरिव ।। ६० ।।
अयथावस्त्वविद्या स्याद्विद्यैतस्या विरोधिनी ।।
समुच्चयस्तयोरेवं रविशार्वरयोरिवः ।। ६१ ।।
वस्त्वधीना भवेद्विद्या कर्त्रधीना क्रिया तथा ।।
कर्त्रादि चाऽऽत्ममोहोत्थं स्वतोऽकारकताऽऽत्मनः ।। ६२ ।।
बृहस्पतिसवे यद्वत्क्षत्र्रियो न प्रवर्तते ।।
ब्राह्मणत्वानहंमानी विप्रो वा क्षत्र्रकर्मणि ।। ६३ ।।
विदेहो वीतसंदेहो नेति नेत्येव बोधितः ।।
देहाद्यनात्मदृक्तद्वत्तक्रियां वीक्षतेऽपि न ।। ६४ ।।
मृत्स्नेभके यथेभत्वं शिशुरध्यस्य वल्गति ।।
अध्यस्याऽऽत्मनि देहादीन्मूढस्तद्वद्विचेष्टते ।। ६५ ।।
स्थाणुं चोरधियाऽऽलाय भीतो यद्वत्पलायते ।।
बुद्ध्यादिभिस्तथाऽऽत्मानं भ्रान्तोऽध्यारोप्य चेष्टते ।। ६६ ।।
स्थाणोः सतत्त्वविज्ञानं यथा नाङ्गं पलायने ।।
आत्मनस्तत्त्वविज्ञानं तद्वन्नाङ्गं क्रियाविधौ ।। ६७ ।।
यद्धि यस्याविरोधेन स्वभावमनुवर्तते ।।
तत्तस्य गुणभूतं स्यान्न प्रधानाद्गुणो यतः ।। ६८ ।।
अज्ञानमनिराकुर्वज्ज्ञानमेव न सिध्यति ।।
विपन्नकारकग्रामं ज्ञानं कर्म न ढौकते ।। ६९ ।।
हेतुस्वरूपकार्याणां प्रकाशतमसोरिव ।।
मिथो विरोधतो नातः संगतिर्ज्ञानकर्मणोः ।। ७० ।।
सकृत्प्रवृत्त्या मृद्राति क्रियाकारकरूपभृत् ।।
अज्ञानमागमज्ञानं सांगत्यं नास्त्यतोऽनयोः ।। ७१ ।।
सर्वथा नैव घटते ज्ञानकर्मसमुच्चयः ।।
विद्ययैव तमोहानादकार्ये कर्म किंफलम् ।। ७२ ।।
न मानं किंचिदप्यस्ति ज्ञानकर्मसमुच्चितेः ।।
प्रत्यक्कैवल्यसंसिद्धौ ज्ञानादेव तमोहतेः ।। ७३ ।।
उत्पत्त्याद्यतिरेकेण संसारविनिवृत्तये ।।
कर्मणोऽपि तथा मानं न किंचिदुपपद्यते ।। ७४ ।।
अस्ति मानं यतो नित्यं कर्म सर्वत्र चोद्यते ।।
न चोत्पत्त्यादिमत्किंचित्तत्र साक्षात्फलं श्रुतम् ।। ७५ ।।
विश्वजिद्वन्न सामर्थ्यं तत्र संभाव्यतेऽण्वपि ।।
उत्पत्त्यादिफलोद्भूतौ मुक्तिरस्तु ततः फलम् ।। ७६ ।।
पुरुषार्थेऽसति फले विधानं नोपपद्यते ।।
नित्यानां कर्मणां तस्मिन्सत्येव घटते यतः ।। ७७ ।।
दुःखात्मकेषु नित्येषु समीक्षापूर्वकारिणः ।।
पुरुषा न प्रवर्तेरन्न चेत्तेभ्यः फलं भवेत् ।। ७८ ।।
नैवं वाक्यात्फलं यस्मान्न किंचिदपि लभ्यते ।।
तत्सामर्थ्यश्रवाभावात्फले नातो मितिश्च नः ।। ७९ ।।
प्रमाणबलतः प्राप्तमपि भूरि न वार्यते ।।
अणुमात्रं न तद्ग्राह्यं वस्तु यन्निष्प्रमाणकम् ।। ८० ।।
पुमाशयवशाच्चेयं फलक्लृप्तिस्त्वयोच्यते ।।
अन्यानपेक्षं सन्मानं प्रमेयार्थसमर्पकम् ।। ८१ ।।
प्रत्यवायाद्यभावश्च फलं नित्यस्य कर्मणः ।।
क्लृप्तं सत्कल्प्यते कस्माद्विमुक्तिर्नित्यकर्मणः ।। ८२ ।।
तावतैव कृतार्थत्वाद्विधेर्नित्यस्य कर्मणः ।।
विमुक्तिफलसंबन्धे न मानं विद्यते ततः ।। ८३ ।।
अन्यथाऽनुपपत्त्या चेद्विश्वजिद्वत्प्रकल्प्यते ।।
फलं कथं नु न भवेद्विश्वजिन्न्याय ईर्यताम् ।। ८४ ।।
काम्याग्निहोत्रवन्नित्यं काम्यं चापि प्रसज्यते ।।
फलेनास्याभिसंबन्धान्निष्कामं नित्यमुच्यते ।। ८५ ।।
मतं चेन्न फलत्वेन मोक्षो नित्योऽभ्युपेयते ।।
प्रतिज्ञातार्थहानाप्तेर्नैवमप्युपपद्यते ।। ८६ ।।
आरभ्यमाणता मुक्तेः प्रत्यज्ञायि त्वयैव सा ।।
विरुध्यतेऽफलोक्त्यैवमारभ्यं स्याद्यतः फलम् ।। ८७ ।।
मुक्तेश्च कर्मकार्यत्वे विशेषो भवतोच्यताम् ।।
स्वर्गादिभ्यो विनाशादौ मोक्षे तेऽनिर्वृतिर्यतः ।। ८८ ।।
अथोपचारतो मोक्षः कार्यं स्यान्नित्यकर्मणः ।।
ज्ञानकार्यवदित्येवं मतं चेन्नैवमिष्यते ।। ८९ ।।
अज्ञानध्वंसकारित्वान्मोक्षो ज्ञानस्य भण्यते ।।
उपचारात्कार्यमिति तदसत्त्वान्न कर्मणः ।। ९० ।।
व्यवधानापनुज्ज्ञानं न कर्माज्ञानहानिकृत् ।।
यतोऽतो नोपचारेण कर्मणो मुक्तिकार्यता ।। ९१ ।।
न चाज्ञानातिरेकेण व्यवधानान्तरं मतम् ।।
विवर्त्यत्वेन मोक्षस्य कर्मणा यन्निवर्त्यते ।। ९२ ।।
विरोध्यन्तरविध्वंसो दृष्टो लोके विरोधिना ।।
तमःप्रकाशवत्कर्म नाज्ञानेन विरुध्यते ।। ९३ ।।
मतमज्ञानमेवैतत्कर्म नाशयतीति चेत् ।।
नाविरोधात्तमो हन्ति कर्म किंचित्कदाचन ।। ९४ ।।
अज्ञानमनभिव्यक्तिर्बोधोऽभिव्यक्तिरात्मनः ।।
बाध्यबाधकभावोऽयं विरोधाद्धटते तयोः ।। ९५ ।।
विरुद्धधर्मकत्वं तु मिथो नाज्ञानकर्मणोः ।।
बाध्यबाधकभावोऽयं न तयोर्युज्यते ततः ।। ९६ ।।
कर्मणोऽदृष्टसामर्थ्यं यद्यज्ञानापनुन्मतम् ।।
ज्ञानेनाज्ञानविध्वस्तेः प्रात्यक्ष्यात्तदसद्वचः ।। ९७ ।।
तुषतण्डुलनिर्मोके प्रत्यक्षे ह्यवघातजे ।। ९८ ।।
सामर्थ्यात्तद्विनिष्पत्तिर्नाग्निहोत्रादिकर्मणः ।।
कल्प्यते तद्वदेवेह प्रत्यक्षेणावबोधतः ।। ९९ ।।
प्रत्यगज्ञानविध्वंसे सामर्थ्यान्नित्यकर्णणः ।।
न युक्तोऽज्ञानविध्वंसो बलात्कल्पयितुं त्वया ।। १०० ।।
कर्मभिश्चाविरुद्धं यद्देवताद्रव्यतत्त्वगम् ।।
समुच्चीयेत तज्ज्ञानं न तु कर्मविरोधि यत् ।। १०१ ।।
कल्प्ये चादृष्टसामर्थ्ये नित्यानां कर्मणां त्वया ।।
विरुद्धं कर्मभिः किंवा यदुत्पत्त्यादिवर्जितम् ।। १०२ ।।
न जन्यं जनकं वस्तु न द्रव्यगुणकर्मभिः ।।
अन्यते यत्फलं तादृक्कल्प्यतां नित्यकर्मणः ।। १०३ ।।
किंवोत्पत्त्यादिमत्किंचित्सामर्थ्यं यत्र कर्मणः ।।
तादृक्फलं प्रकल्प्यं स्याद्यथा न्याय्यं तथाऽस्त्विह ।। १०४ ।।
अवश्यं चेत्प्रकल्प्यं स्यात्पुस्प्रवृत्तिप्रयोजकम् ।।
तदुत्पत्त्यादिमत्स्वेव युक्तं कल्पयितुं फलम् ।। १०५ ।।
अर्थापत्तेश्च तत्रैव क्षीणत्वान्मोक्षकल्पने ।।
न सामर्थ्यं यतस्तस्मान्न युक्ता मुक्तिकल्पना ।। १०६ ।।
नित्यस्य कर्मणः कार्यं पारिशेष्यसमाश्रयात् ।।
युक्ता कल्पयितुं मुक्तिरन्यस्यासंभवो यतः ।। १०७ ।।
मोक्षात्फलान्तरैर्योगः काम्यानां स्याच्छ्रुतत्वतः ।।
नित्यकर्माभिसंबन्धो मुक्तेः स्यात्पारिशेष्यतः ।। १०८ ।।
मैवं कर्मफलव्यक्तेरानन्त्यादुपपद्यते ।।
पारिशेष्यनयद्वारा मुक्तेः कर्मफलात्मता ।। १०९ ।।
पुंस्कामविषयाणां तु नेयत्तेहोपपद्यते ।।
काम्यकर्मफलानां हि तथा तत्साधनस्य च ।। ११० ।।
देशकालाद्यनियमात्पुमिच्छानामनन्तता ।।
तथा तत्साधनानां च काम्येष्टर्थप्रयुक्तितः ।। १११ ।।
प्रतिप्राणि च वैचित्र्याद्देशकालादिहेतुतः ।।
इच्छातत्साधनानां च स्यादानन्त्यं तथा सति ।। ११२ ।।
पारिशेष्यनयो न स्यात्सर्वज्ञस्याप्यनन्ततः ।।
न च कर्मफलत्वेन पारिशेष्यं प्रसिध्यति ।। ११३ ।।
नित्यकर्मफलत्वेन मुक्तेरपि परिग्रहात् ।।
न पारिशेष्यसंसिद्धिस्तथाऽपीहोपपद्यते ।। ११४ ।।
नित्यकर्मफलत्वं चेन्मुक्तेरप्यभ्युपेयते ।।
कर्मकार्यसजातित्वात्पारिशेष्यनयः कुतः ।। ११५ ।।
अर्थापत्तिक्षयोऽतः स्यादन्यथाऽप्युपपत्तितः ।।
उत्पत्त्यादेरन्यतमो न च मोक्ष इहेष्यते ।। ११६ ।।
उत्पत्त्यादिविरुद्धात्वान्मोक्षरूपस्य नित्यतः ।।
नोत्पद्यो वा विकार्यो वा विकारप्रतिषेधतः ।। ११७ ।।
व्रीहिपात्रादिवन्नापि मोक्षः संस्कार्य इष्यते ।।
असाधनत्वान्नाप्याप्यः प्रत्यङ्भात्रस्वभावतः ।। ११८ ।।
नित्यस्य सर्वकर्मभ्यो वैलक्षण्याच्च कारणात् ।।
कारणानुविधायित्वात्फमप्यस्तु चेतथा ।। ११९ ।।
नैवं कर्मत्वसारूप्यात्सालक्षण्यं भवेन्न किम् ।।
काम्यकर्मफलैर्नित्यफलस्येत्यभिधीयताम् ।। १२० ।।
वैलक्षण्यं निमित्ताच्चेन्न नैमित्तिकतुल्यतः ।।
क्षामवत्यादिवन्नित्यं कस्मान्न स्यात्सलक्षणम् ।। १२१ ।।
न हि लौकिकचक्षुर्भिर्वैलक्षण्यात्समर्थ्यते ।।
उलूकचक्षुषोऽरूपाद्रसादिग्रहणं कचित् ।। १२२ ।।
रसादिग्रहणे शक्तिर्लोके दृष्टा न चक्षुषः ।।
सामर्थ्यस्याग्रहात्तस्मान्न विरुद्दा प्रकल्प्यते ।। १२३ ।।
सामर्थ्यं यस्य यत्रैव दृष्टं तत्रैव तस्य तत् ।।
सुदूरमपि गत्वेह ह्यतिशीतिरपीष्यते ।। १२४ ।।
कर्मकार्यान्तरं नित्यं विषदध्यादिवद्ध्रुवम् ।।
यदारभत इत्युक्तं तच्चाप्यस्तु स्वगोचरे ।। १२५ ।।
यदेव विद्ययेत्यादि श्रुतेरपि वचस्तथा ।। १२६ ।।
देवयाजिसकाशाच्च विशेषश्चाऽऽत्मयाजिनः ।।
तदाहुरिति विस्पष्टं श्रूयते श्रुतिवाक्यतः ।। १२७ ।।
मनुनाऽप्यात्मयाजीति यदुक्तं परदर्शने ।।
तत्रापि च समं पश्यन्नात्मयाजी भवत्यम् ।।
समदृष्टिप्रशंसैषा यदि वा भूतपूर्वतः ।। १२८ ।।
आत्मसंस्कृतये कर्म यः करोति यथाविधि।।
आत्मयाजीति मनुना स एवेहाभिधीयते ।। १२९ ।।
सुसंस्कृतधियः पुंसो यथोक्तैः कर्मभिः समम् ।।
इह वाऽमुत्र वा ज्ञानं जायते मोक्षकृद्ध्रुवम् ।। १३० ।।
ब्रह्मा विश्वसृजोवाक्याद्देवसार्ष्ट्यतिरेकतः ।।
भूतापीतिं मनुः साक्षाद्दर्शयत्यविनश्वरीम् ।। १३१ ।।
अत्येतीति तु ये पाठं कुर्वते तेऽविपश्चितः ।।
यथोक्तदोषदुष्टत्वान्नात्ययो बोधतोऽन्यतः ।। १३२ ।।
स्पष्टार्थमुत्तरं भाष्यं न व्याख्यानमपेक्षते ।।
यतोऽत उत्तरो ग्रन्थः सम्यगव्याख्यायतेऽधुना ।। १३३ ।।
प्रयोज्यस्य हि बन्धस्य प्रयोजकमिहोदितम् ।।
प्राधान्येनेह कर्मैव तदन्यत्तूपसर्जनम् ।। १३४ ।।
परिच्छिन्नापरिच्छिन्नं तच्च कर्म स्वभावतः ।। १३५ ।।
परिच्छिन्नस्य संव्याप्तिर्व्याख्याता पूर्वमेव तु ।।
अपरिच्छिन्नसंव्याप्तिर्भुज्युप्रश्नेन भण्यते ।। १३६ ।।
ब्रह्माण्डाद्बहिरन्तश्च समष्टिव्यष्टिरूपिणः ।।
व्याप्तिर्हिरण्यरार्भस्य बन्धज्ञानाय भण्यते ।। १३७ ।।
वैषम्यप्रतिपत्त्यर्थं प्रश्नस्य च्रासजन्मने ।।
प्रतिवादिधियो यत्नाद्भुज्युनाऽऽख्यायिकाच्यते ।। १३८ ।।
लोकानामवसानानि पर्यपृच्छाम तं यदा ।।
गन्धर्वं तत्र काले तमथाब्रूम क्व तेऽभवन् ।। १३९ ।।
अप्रसिद्धाभिधानोक्त्या वादिव्यामोहसिद्धये ।।
अश्वमेधकृतो वक्ति भुज्युः पारिक्षिता इति ।। १४१ ।।
पारिक्षिताः क तेऽभूवन्नित्युक्तिस्रिरिहोदिता ।।
त्रिरुक्तेरुपयोगोऽयं विभागेनोपवर्ण्यते ।। १४१ ।।
प्रश्नार्था प्रथमोक्तिः स्यात्प्रत्युक्त्यर्था तथा परा ।।
तृतीय याज्ञवल्क्यार्थं तिस्रोऽप्युक्तीरितीरयेत् ।। १४२ ।।
भानुस्यन्दनगत्याऽध्वा मितो यावानहर्निशम् ।।
द्वात्रिंशद्गुणितस्तावान्व्याप्तो भानुगभस्तिभिः ।। १४३ ।।
द्वात्रिंशद्भिरहोरात्रैर्यावन्तं देशमुद्व्रजन् ।।
मण्डली कुरुते भानुस्तावाँल्लोकरवेरितः ।।
शरीरमेतद्वैराजं देवताकरणं महत् ।। १४४ ।।
इयानेव तु देशोऽयं प्राणिनां भोगसिद्धिकृत् ।।
अग्न्यादिदेवतानां च व्याप्तिरेतावती मता ।। १४५ ।।
लोकात्परं निरालोकः सर्वप्राणिविवर्जितः ।।
पर्येति लोकं द्विस्तावत्पृथिवी पूर्वमानतः ।। १४६ ।।
लोकालोकगिरेर्भागः सर्वप्राणिविवर्जितः ।।
समुद्रो द्विगुणो भूमेः परस्तादवतिष्ठते ।। १४७ ।।
यं घनोदमिति प्राहुः पुराणज्ञा विपश्चितः ।।
ब्रह्माण्डसंपुटस्तस्मात्परेणाभ्येति सर्वतः ।। १४८ ।।
पृथिव्यनन्तरं साक्षात्समुद्रः श्रूयते श्रुतौ ।।
अण्डाद्वहिः पुराणे तु विरोधे स्मृतिबाधनम् ।। १४९ ।।
व्याख्येह संप्रवृत्तेयमश्वमेधकृकतां पथः ।।
स चैवं शक्यते वक्तुं लोकालोकादिमानतः ।। १५० ।।
यथोक्तपरिमाणेन ध्यानकर्मविवक्षया ।।
लोकालोकादिकार्याणां परिमाणवचस्ततः ।। १५१ ।।
अस्ति तावदयं लोको यथोक्तपरिमाणवान् ।।
भानुप्रकाशसंव्याप्तो विराजो विस्तृतिस्त्वियम् ।। १५२ ।।
ततो लोकाद्विनिष्क्रम्य द्विगुणा पृथिवी स्थिता ।।
समन्ताद्दूिगुणोऽब्धिश्च संवेष्ट्य पृथिवीं स्थितः ।। १५३ ।।
तं समुद्रं समुत्तीर्य यदन्यत्परतस्ततः ।।
गन्तव्यमुपमानोक्तिः क्रियते तस्य सांप्रतम् ।। १५४ ।।
कपालसंधिगं व्योम सामर्थ्यात्परिमाणतः ।।
यावतीत्युपमोक्तेह श्रुत्याऽऽविष्क्रियतेऽनया ।। १५५ ।।
तेन पारिक्षितान्खेन चित्यात्मत्वमुपागतान् ।।
अन्तः संस्थाप्य नयति समष्टिव्यष्टितामसुः ।। १५६ ।।
चित्यात्माऽत्र सुपर्णः स्यादादित्यात्माऽथवोच्यते ।।
इमं देशं यतः प्राप्तानादित्याद्युक्तवर्त्मना ।। १५७ ।।
एवं पारिक्षितान्सर्वानग्निरिन्द्रो वियत्पथा ।।
निर्गमय्याण्डतः प्रादाद्वायवे सूक्ष्मरूपिणे ।। १५८ ।।
अश्वमेधमखापूर्वं देवताऽग्निरिहोच्यते ।।
वायुवेष्टनमेतच्च यदपूर्वमिहोदितम् ।। १५९ ।।
वायुरेव ततोऽपूर्वमभिव्यक्ततनुर्मतः ।।
अनन्तरमपूर्वस्य कार्यं निर्दिश्यतेऽधुना ।। १६० ।।
पारिक्षितानथाऽऽदाय वायुः स्वात्मसमाश्रयान् ।।
आपाद्य गमयामास तत्र प्राणैकरूपिणः ।। १६१ ।।
अश्वमेधकृतो यत्र पूर्वे तस्थुरितो गताः ।।
वाय्वात्मा गमयामास समष्टिव्यष्टिताप्तये ।। १६२ ।।
अश्वमेधमखापूर्वफलप्रकथनेन या ।।
प्रवृत्ताऽऽख्यायिका सेयं समाप्ताऽनवशेषतः ।। १६३ ।।
प्रश्नशेषमथेदानीं स्वयमेव श्रुतिर्जगौ ।।
यदि वा याज्ञवल्क्योक्तिरेवमेवेति यद्वचः ।। १६४ ।।
तस्मादित्यादिकं वाक्यं श्रुतेरिति च निर्दिशेत् ।।
वायुमेव स गन्धर्वः प्रशशंसातिविस्मितः ।। १६५ ।।
वायुं मुकत्वा बहिर्यस्मान्नान्यस्या विद्यतेऽबहिः ।।
देवताया गतिस्तस्माद्वायुर्ज्यायानिहैकलः ।। १६६ ।।
यत एवमतो ज्ञेयो वायुरेव न चापरः ।।
व्यष्टिः समष्टिरित्येवमण्डादन्तर्बहिश्च सः ।। १६७ ।।
व्याप्तिर्विशेषरूपेण व्यष्टिरित्यभिधीयते ।।
सामान्येन समष्टिश्च वायुरेव द्विधा स्थितः ।। १६८ ।।
वस्तु यल्लक्ष्यते किंचिज्जगत्यस्मिंश्चराचरे ।।
सामान्येन विशेषेण वायुरेव तदीक्ष्यते ।। १६९ ।।
न सामान्यविशेषाभ्यां वायोरन्यस्य वस्तुनः ।।
संबन्धो वायुरेवेति सावधारणवाक्यतः ।। १७० ।।
अन्ययोगव्यवच्छेदे प्रशंसेयमसोर्भवेत् ।।
न त्वयोगव्यवच्छेद उत्कर्षस्तादृगिष्यते ।। १७१ ।।
अश्वमेधक्रतोरेष समष्टिव्यष्टिलक्षणः ।।
महिमाऽऽविष्कृतः श्रुत्या विद्यायुक्तस्य संभ्रमात् ।। १७२ ।।
समष्टिव्यष्टिरूपं यो वायुमात्मेति संश्रितः ।।
सोऽपहन्ति पुनर्मृत्युं मृत्युमात्मानमेत्यसौ ।। १७३ ।।
इति श्रीबृहदारण्यकोपनिषद्भाष्यवार्तिके तृतीयाध्यायस्य तृतीयं भुज्युब्राह्मणम्
ऐकात्म्यानवबोधस्य कार्यमुक्तमशेषतः ।।
तन्मूलध्वस्तयेऽथोर्ध्वं परो ग्रन्थोऽवतार्यते ।। १ ।।
पुण्यापुण्यप्रयुक्तः सन्ग्रहातिग्रहबन्धनः ।।
आब्रह्माऽऽस्थाणु चाजस्रं यः संसरति मूढधीः ।। २ ।।
सोऽयमुक्तस्तथोत्कर्षः परः पुण्यस्य चोदितः ।।
मुमुक्षुरस्ति नास्तीति परो ग्रन्थोऽवतार्यते ।। ३ ।।
देहेन्द्रियमनोबुद्धिवेदनाव्यतिरेकतः ।।
अस्तित्वे तस्य संसिद्धे तन्मुक्त्यै यत्यते यतः ।। ४ ।।
भविष्यल्लोकसंबन्धी येषामागमतो मतः ।।
न तान्प्रति समारम्भः सिद्ध एव हि तान्प्रति ।। ५ ।।
कर्त्रात्मनः पुरा सिद्धेर्बुद्ध्याद्यव्यतिरेकतः ।।
कर्त्रादेरिह साक्ष्यात्मा दृष्टेर्द्रष्टोच्यतेऽधुना ।। ६ ।।
विषयो ब्रह्मविद्याया योग्यः क इति चिन्त्यते ।।
विषयेऽवधृते यस्मादुपदेशोऽर्थवान्भवेत् ।। ७ ।।
ब्रह्मणो वोपदेशः स्यादथवाऽब्रह्मणो भवेत् ।।
ब्रह्मत्वस्य स्वतः सिद्धेर्ब्रह्मणि स्यादनर्थकः ।। ८ ।।
उपदेशशतेनापि ब्रह्मत्वं न कथंचन ।।
स्वतोऽब्रह्मत्वतस्तस्य नातोऽब्रह्मण इष्यते ।। ९ ।।
सर्वस्यैकात्म्ययाथात्म्यान्न चाब्रह्मेह लभ्यते ।।
क्षेत्रज्ञेश्वरसंभेदशङ्कानुत्त्यर्थमुच्यते ।। १० ।।
यदित्यनेन निर्देशो विशेष्यस्य विवक्षितः ।।
सामान्यमात्रविज्ञानाद्विशेषस्याप्रतीतितः ।। ११ ।।
साक्षादित्यादिकं सर्वं तद्विशेषणमुच्यते ।।
विशिष्टार्थावबोधित्वान्नीलरक्तोत्पलादिवत् ।। १२ ।।
यदित्यादिपदानां च सामानाधिकरण्यतः ।।
विशेषणविशेष्यत्वं श्रुत्यैवेहावसीयते ।। १३ ।।
साक्षादित्यभिधानेन प्रत्यक्षोऽर्थोऽभिधीयते ।।
मनसोऽग्रहणं तस्य न दृष्टेरिति वारणात् ।। १४ ।।
यदि वा द्रष्टरि प्राप्ते साक्षादिति विशेषणात् ।।
तत्प्रसङ्गनिवृत्त्यर्थमपरोक्षादितीर्यते ।। १५ ।।
द्रष्टृदर्शनदृश्यार्थप्राप्तावाद्यविशेषणात् ।।
लोकवत्तन्निषेधार्थमपरोक्षादितीर्यते ।। १६ ।।
द्रष्टृदर्शनदृश्यार्थसंभेदविषयस्य हि ।।
निषेधायापरोक्षाद्गीरभिन्नार्थग्रहाय तु ।। १७ ।।
द्रष्टृदर्शनदृश्यार्थसंभेदस्य निषेधतः ।।
दृष्टिमात्रं स्वप्तः सिद्धं विशेषणफलं भवेत् ।। १८ ।।
एऴं सदेकरूपं च यदि नामोक्तलक्षणम् ।।
निर्द्वयं सद्वयं वेति नोक्तहेतोस्तदीक्ष्यते ।। १९ ।।
यतोऽतोऽद्वयसिद्ध्यर्थं ब्रह्मेत्येतद्विशेष्यते ।।
अव्यावृत्ताननुगतं वस्तु ब्रह्मेति भण्यते ।। २० ।।
अपुमर्थमिदं प्राप्तं न चेदात्मैव तद्भवेत् ।।
यतोऽत आत्मरूपार्थमात्मेत्येवं विशेष्यते ।। २१ ।।
सजातीयासजातीयद्वितीयार्थानभिप्लुतम् ।।
सांख्यराद्धान्तपुंवत्तत्प्राप्तं नानात्वदर्शनात् ।। २२ ।।
यतोऽतस्तन्निषेधार्थं सर्वान्तर इतिरणम् ।।
सर्वेषामान्तरो योऽर्थो नाना स कथमुच्यते ।। २३ ।।
स्रग्वत्सर्पादिक्लृप्तानां प्रत्यङ्भात्रैकरूपतः ।।
प्रत्यग्वस्तूपरोधेन नानार्थो नावशिष्यते ।। २४ ।।
प्रत्यग्रूपावबोधस्य भावाभावात्मवस्तुषु ।।
सर्वत्राव्यभिचारित्वादात्मा सर्वान्तरो भवेत् ।। २५ ।।
यत्साक्षादपरोक्षाद्भ्यां ब्रह्म वेह विशिष्यते ।।
सर्वान्तरगृहीत्या च प्रत्यगर्थस्य संगतिः ।। २६ ।।
साक्षादित्यव्यवहितमगौणमपरोक्षतः ।।
इति द्वयं प्रतीच्येव संभाव्यं ब्रह्मणीरितम् ।। २७ ।।
तथा सर्वान्तरत्वस्य सभेदवृत्तिविरोधतः ।।
संभावनाऽद्वितीयत्वाद्ब्रह्मण्येवाऽऽत्मसंस्थितेः ।। २८ ।।
यतोऽत एकवाक्यत्वे ब्रह्मात्माख्यापदार्थयोः ।।
द्वैतसंसर्गबाधेन पूर्णं वस्तु प्रतीयते ।। २९ ।।
यदि वैकविशेष्येण विशेषणतया युतिः ।।
साक्षादित्यादिकानां स्यान्मिथोऽन्योन्यानपेक्षतः ।। ३० ।।
एकवस्त्ववसायित्वादन्योन्यार्थानुरोधतः ।।
विशेषणानि सर्वाणि विशिंषन्त्युत्पलादिवत् ।। ३१ ।।
उपात्तस्वविशेष्याणि साक्षादित्यादिकानि हि ।।
परस्परोपरोधेन स्वविरुद्धार्थहानतः ।। ३२ ।।
स्वार्थासंत्यागमर्गेण नानासंसर्गबाधनात् ।।
भेदहेतुतमोघातिप्रत्यग्याथात्म्यशेमुषी -
जन्मनैवाऽऽप्तमांप्नोति स्वतोऽमेयं वचःश्रवात् ।। ३३ ।।
सामानाधिकरण्योक्तेर्विशेषणविशेष्यतः ।।
लक्ष्यलक्षणगत्याऽतो यथोक्तार्थं प्रपद्यते ।। ३४ ।।