आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
प्रथमोऽध्यायः: एकादशः खण्डः
अथ हैनमित्यादि व्याकरोति –
अथेति ।
प्रस्तोतृप्रभृतीनां तूष्णीम्भावादिति शेषः ॥ १ ॥
चाक्रायणस्य वचनमङ्गीकरोति –
सत्यमिति ।
अङ्गीकारमेव स्फोरयति –
एवमिति ।
आर्त्विज्यैरित्यस्य व्याख्यानमृत्विक्कर्मभिरिति । तदर्थमिति यावत् ।
यदि मामार्त्विज्यार्थमनुसंहितवानसि किमितीमानन्यान्वृतवानित्याशङ्क्याऽऽह –
अन्विष्येति ॥ २ ॥
एवं गते किमधुना कर्तव्यमित्याशङ्क्याऽऽह –
अद्यापीति ।
चाक्रायणानुमतिं श्रुत्वा किमिदमिति व्याकुलितेषु प्रस्तोतृप्रभृतीषु ब्रूते –
किन्त्विति ।
उभयानुमत्यपेक्षयाऽनन्तर्यम् ।
ममालाभेनामीषां वृतत्वस्य निवृत्त्यवस्थायामित्याह –
तर्हीति ।
अनुज्ञाताः सन्तः प्रस्तोत्रादयः स्तुतिं कुर्वतामित्याह –
स्तुवतामिति ।
अस्त्वेवं त्वदर्थं पुनर्मया किं विधेयमित्याशङ्क्याऽऽह –
त्वया त्विति ॥ ३ ॥
यजमानं प्रत्युषस्तिप्रोक्तं वचः श्रुत्वाऽनन्तरमेनमुषस्ति प्रस्तोता त्यक्तव्याकुलत्वः शिष्यत्वेनोपसन्नवानित्याह –
अथेति ।
उपगतिप्रकारमभिनयति –
प्रस्तोतरिति ॥ ४ ॥
प्रतिवचनमादाय प्रशब्दसामान्यं गृहीत्वा तात्पर्यमाह –
पृष्ट इति ।
कथमिह प्राणशब्दार्थो निश्चीयतामित्याशङ्क्य ’अत एव प्राण’ इति न्यायेनाऽऽह –
कथमिति ।
प्राणात्मनैव संविशन्तीति पूर्वेण सम्बन्धः । प्राणशब्दार्थस्य परमात्मत्वेन निर्णीतत्वमतःशब्दार्थः । चेच्छब्दार्थो यदीत्युक्तः । मया तथोक्तस्य मूर्धा ते विपतिष्यतीत्येवमुक्तस्य तव तत्काले स्वापराधावस्थायां मूर्धा व्यपतिष्यदेवेति योजना । प्रमादस्य महतस्त्वया परिहृतत्वादित्यतःशब्दार्थः ॥ ५ ॥
यथा प्रशब्दसामान्यात्प्राणः प्रस्तावदेवतेत्युक्तं तथाऽऽदित्योद्गीथयोरुच्छब्दसामान्यादुद्गीथदेवताऽऽदित्य इत्याह –
उच्छब्देति ।
उक्तसामान्यपरामर्शार्थोऽतः शब्दः ॥ ६ - ७ ॥
एवमेव प्रस्तोतृवद्दुगातृवच्चेत्यर्थः । ऋत्विग्भ्यां प्रस्तावोद्गीथदेवतयोर्विज्ञानानन्तर्यमथशब्दार्थः ॥ ८ ॥
कथमन्नस्य प्रतिहारत्वं तदाह –
सर्वाणीति ।
तां चेदविद्वानित्याद्यन्यदित्युच्यते । तथोक्तस्य ममेत्येतदन्तमिति शेषः ।
कीदृगुपासनमस्मिन्प्रकरणे विवक्षितमित्याशङ्क्याऽऽह –
प्रस्तावेति ।
उपास्तित्रयस्य फलं दर्शयति –
प्राणादीति ॥ ९ ॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां प्रथमाध्यायस्यैकादशः खण्डः ॥