आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)

तृतीयोऽध्यायः: प्रथमः खण्डः

कर्माङ्गबद्धं विज्ञानं परिसमाप्य कर्मफलस्याऽऽदित्यस्य स्वतन्त्रोपास्तिविध्यर्थमध्यायान्तरमारभमाणः सम्बन्धं प्रतिजानीते –
असाविति ।

पूर्वोत्तरग्रन्थयोः सम्बन्धं प्रतिज्ञातं प्रकटयितुं वृत्तं कीर्तयति –
अतीतेति ।
विशिष्टफलं पृथिव्यादिलोकत्रयम् ।

समनन्तरसंदर्भस्य तात्पर्यं वक्तुं पातनिकां करोति –
सर्वेति ।

तस्य प्रेप्सितत्वं सूचयति –
महत्येति ।

कथं पुनरादित्यस्य सर्वप्राणिकर्मफलभूतत्वमित्याशङ्क्य सर्वैरुपजीव्यत्वोपलम्भादित्याह –
स एष इति ।

पातनिकां कृत्वोत्तरग्रन्थमुत्थापयति –
अत इति ।
आदित्यस्य कर्मफलत्वादिति यावत् ।

तदुपदेशे हेत्वन्तरमाह –
सर्वपुरुषार्थेभ्य इति ।
श्रेष्ठतमं फलं क्रमेण मुक्तिलक्षणमस्यास्तीति तथोक्तम् ।

आदित्ये कर्मफलशब्दप्रवृत्तिनिमित्तमुक्तं व्यक्तीकर्तुमाह –
वस्वादीनां चेति ।
चकारो विद्वत्संग्रहार्थः । वक्ष्यत्यादित्यस्येति सम्बन्धः । तस्य सर्वेषां यज्ञानां फलरूपत्वादिति हेतुः । वस्वादयश्च कर्मफलभोक्तारस्तत्फलमादित्यं दृष्ट्वा तृप्यन्तीति उक्तमित्यर्थः ।

आदित्यं मधुदृष्ट्योपासीतेत्युक्तं तत्र प्रसिद्धमधुसाम्यमादित्यस्य श्रुत्युक्तमाकाङ्क्षापूर्वकं दर्शयति –
कथमित्यादिना ।

दिवि तिरश्चीनवंशदृष्टौ निमित्तमाह –
तिर्यग्गतेति ।
अन्तरिक्षनिवासिभिरुपरि विसारितनयनैरिति शेषः ।

अन्तरिक्षे मध्वपूपदृष्टिं कथयति –
अन्तरिक्षमिति ।
मधुन इत्युभयत्र सम्बन्धः ।

मरीचयः पुत्रा इति वाक्यं व्याचष्टे –
मरीचय इति ।

आपो भूमेराकृष्टा रश्मिस्थाः सन्तीत्यत्र प्रमाणमाह –
एता इति ।
स्वराजः स्वतो भासमानस्य सवितुरिति यावत् ।

तासां पुत्रत्वं प्रकटयति –
ता इति ।
लोके हि भ्रमरबीजभूताः पुत्रा मध्वपूपच्छिद्रस्था दृश्यन्ते । एताश्चाऽऽपोऽन्तरिक्षलक्षणमध्वपूपान्तर्गतरश्मिस्था भवन्ति । ततश्चैतास्वप्सु भ्रमरबीजदृष्टिः कर्तव्येत्यर्थः ॥१॥

प्राचीदिग्गतेष्वादित्यरश्मिषु प्राचीनमधुनाडीदृष्टिर्विधेयेत्याह –
तस्येति ।
मध्वाश्रयस्य लोहितादिरूपं मधुवक्ष्यमाणं तदाधारस्येत्यर्थः ।

ऋक्षु मन्त्ररूपासु भ्रमरदृष्टिमारोपयति –
तत्रेति ।
प्रकृतं मधु सप्तम्यर्थः ।

तासां मधुकृत्त्वं साधयति –
लोहितेति ।

ऋग्वेदविहिते कर्मणि पुष्पदृष्टिं सम्पादयति –
यत इति ।

ऋचो मधुकृत इति मन्त्राणां पृथक्कृतत्वादृग्वेदः पुष्पमित्यृग्वेदशब्देन ब्राह्मणसमुदायस्य वक्तव्यत्वात्कथञ्चिदृग्वेदविहिते कर्मणि तच्छब्देन लक्षिते पुष्पदृष्ट्यध्यासेऽपि कुतस्ततो मधुनिष्पत्तिरित्याशङ्क्याऽऽह –
ततो हीति ।

तदेवोपपादयति –
मधुकरैरिति ।
लोके तावदपः पुष्पाश्रयाः समादाय मधुकरैर्मधु निर्वर्त्यते तथेहापि मधुकरस्थानीयैरृङ्मन्त्रैस्तद्वेदविहितात्पुष्पस्थानीयात्कर्मणः सकाशादपो गृहीत्वा मधु निष्पाद्यते । तस्मात्कर्मणः स्वफलभूतमधुनिष्पत्तेरुपपत्तेस्तस्मिन्पुष्पदृष्टिरित्यर्थः ।

ता अमृता आप इति वाक्यं प्रश्नपूर्वकं व्याचष्टे –
कास्ता इत्यादिना ।

कर्मणि प्रयुक्तत्वमभिनयति –
अग्नाविति ।
अग्निपाकाभिर्निवृत्तत्वमपूर्वात्मत्वं परम्परया मुक्त्यर्थत्वममृतार्थत्वम् । यद्वा रोहितरूपामृतनिर्वर्तकत्वं तदर्थत्त्वम् । उत्कृष्टफलवत्त्वमत्यन्तरसवत्त्वम् ।

ता वा एता इत्यादि व्याचष्टे –
तद्रसानिति ।
यथा हि पुष्पेभ्यो भ्रमरा रसानाददानास्तान्यभितपन्ति तथैते मन्त्रास्तस्मिन्कर्मणि स्थितानम्मयान्रसानादाय मधु निर्वर्तयन्तो यथोक्तं कर्माभिमतं समालोचयन्ति स्मेत्यर्थः ॥२॥

कथं पुनर्मन्त्राणां भ्रमरस्थानीयानां पुष्पस्थानीयमृग्वेदविहितं कर्माभितप्तवतां फलवत्त्वमित्याशङ्क्याऽऽह –
एता ऋच इति ।

तासां कर्मणि प्रयुक्तत्वेऽपि किमायातं तदाह –
ऋग्भिरिति ।
अभितप्तस्य रसोऽजायतेति सम्बन्धः ।

तं प्रश्नपूर्वकं विशदयति –
कोऽसाविति ॥३॥

तच्छब्दार्थमाह –
यशादीति ।

अथानुष्ठितकर्मजनितं फलं कथमादित्यमाश्रयतीत्याशङ्क्याऽऽह –
अमुष्मिन्निति ।
दृष्टान्ते भोक्ष्यामहे व्रीह्यादिजनितं फलमित्यभिप्रायेण व्रीह्यादिप्राप्त्यर्थमिति शेषः ।

किं तत्कर्मफलं यदादित्यमाश्रित्य तिष्ठतीत्याशङ्क्याऽऽह –
तत्प्रत्यक्षमिति ।
कर्मफले प्रत्यक्षे तत्साधने कर्माणि कर्मिणां श्रद्धासिद्ध्यर्थमिति यावत् ।

तदेव फलं प्रश्नपूर्वकं विशदयति –
किमित्यादिना ॥४॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ॥