आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
प्रथमोऽध्यायः: द्वादशः खण्डः
पूर्वोत्तरखण्डयोः सङ्गतिं दर्शयन्नुपासनान्तरं प्रस्तौति –
अतीत इति ।
अन्नलाभस्यापेक्षितत्वमतःशब्दार्थः ।
प्रकारान्तरेणोद्गीथोपासनमन्नकामस्य प्रस्तुत्य प्रतिपत्तिसौकर्यार्थमाख्यायिकामादत्ते –
तत्तत्रेति ।
न केवलं दल्भस्यापत्यं किन्तु मित्रायाश्चेति चार्थः । न च सा दल्भस्य पत्नीति युक्तम् । तथा सति मैत्रेयपदस्य वैयर्थ्यात् । पत्न्यन्तरापत्यत्वव्यावृत्त्यर्थमिति चेन्न । प्रयोजनाभावात् ।
नन्वत्र वाशब्दाद्द्वावृषी विवक्षिताविति चेन्नेत्याह –
वाशब्द इति ।
कथं पुनर्दल्भ्यस्यापत्यं बकस्तदभार्याया मित्रायाश्चापत्यं भवितुमुत्सहते तत्राऽऽह –
द्व्यामुष्यायणो हीति ।
चैकितायनो दाल्भ्य इत्यत्रोक्तमेतदिति सूचयितुं हिशब्दः ।
उदितानुदितहोमवत्केषाञ्चिद्दृष्ट्या बकोऽसावन्येषां ग्लाव इत्येकस्मिन्नपि विकल्पो भविष्यति नेत्याह –
वस्तुविषय इति ।
कथं पुनर्विना मानमेकस्यैव द्विनामत्वाद्यङ्गीक्रियते तत्राऽऽह –
द्विनामेति ।
इत्यादिवाक्यं स्मृतिरूपं धर्मशास्त्रे प्रसिद्धमित्यर्थः ।
द्विगोत्रत्वमेकस्य लोकेऽपि प्रसिद्धमित्याह –
दृश्यते चेति ।
यतः सुतो जायते येन चायं धर्मतो गृह्यते तयोरुभयोरित्याह –
उभय इति ।
’उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः’ इति स्मरन्तीत्यर्थः ।
दाल्भ्यादन्यो मैत्रेय इत्यङ्गीकृत्याऽऽह –
उद्गीथ इति ।
तदुपास्तौ तात्पर्यमृषावनादरे हेतुः । तस्मादृषित्रयमृषिद्वयं वा विवक्षितमित्यर्थः । पक्षान्तरद्योतनार्थो वाशब्दः ।
श्रौतो वाशब्दस्तर्हि किमर्थमित्याशङ्क्य पाठादन्यत्र तस्य फलमित्याह –
वाशब्द इति ।
मैत्रेयान्तं वाक्यं व्याख्याय स्वाध्यायमित्यादि व्याचष्टे –
स्वाध्यायमिति ।
यदुक्तमृषिरेको बकादिशब्दैरुच्यत इति तत्र लिङ्गमाह –
उद्वव्राजेति ।
शुनामुद्गीथः श्वोद्गीथस्तत्कालस्य प्रतिपालनं प्रतीक्षणमृषेर्दृश्यते तेषां चोद्गानमन्नार्थं तदृषेरपि स्वाध्यायकरणं तदर्थमित्याह –
श्वोद्गीथेति ।
यथोक्तार्थवाचिशब्दाभावेऽपि सामर्थ्यादयमर्थो भातीत्याह –
अभिप्राय इति ॥ १ ॥
तस्मा इत्यादि व्याचष्टे –
स्वाध्यायेनेति ।
क्षुल्लकाः क्षुद्रकाः शिशव इति यावत् । श्वेतः श्वा कश्चिदृषिर्देवता वा ।
अन्ये च श्वानो देवता ऋषयो वेत्युक्तम् सम्प्रति विवक्षितं पक्षमाह –
मुख्येति ।
तमूचुरिति सम्बन्धः ।
तानेव विशिनष्टि –
प्राणमन्विति ।
मुख्यप्राणसहितवागादिग्रहे हेतुमाह –
स्वाध्यायेति ।
अन्यथा वाक्यमनिर्धारितार्थं स्यादिति भावः ।
किमित्यन्नं भवद्भ्यो मया सम्पाद्यते न हि भवतामभोक्तॄणां तेन कृत्यमस्तीत्याशङ्क्य त्वन्निष्ठचेतनद्वारेणास्माकमपि भोगसिद्धेर्मैवमित्याह –
अशनायाम वा इत्यादिना ॥ २ ॥
किमिति प्रातःकालप्रतीक्षणं कृतं तत्राऽह –
प्रातरिति ।
उद्गानस्येति शेषः ।
प्रातःकालप्रतीक्षणकरणे कारणान्तरमाह –
अन्नस्येति ।
तस्य वृष्टिद्वाराऽन्नदत्वं द्रष्टव्यम् ।
तद्धेत्यादि व्याचष्टे –
तत्तत्रेति ।
ऋषेरन्नकामत्वमितोऽवगतम् ॥ ३ ॥
ते हेत्यादि व्याकरोति –
ते श्वान इति ।
समक्षमाससृपुरिति सम्बन्धः । उद्गातृपुरुषा इत्यध्वर्युप्रमुखा यजमानपर्यन्ता गृह्यन्ते । अन्योन्यं संलग्नाः सर्पन्तीति शेषः ॥ ४ ॥
हिङ्कारस्वरूपमाह –
ओमित्यादिना ।
त्रिवारमोङ्कारो गानार्थमुच्चरितः । अदामाशनं करवाम । पिबाम पानं करवामेत्येतत् । इतिशब्दो हिङ्कारसमाप्त्यर्थः ।
अन्नप्रसवितृत्वमादित्यस्य साधयति –
न हीति ।
इहेति प्रकृतदेशोक्तिः । ओङ्कारः सवितृप्रार्थनामन्त्रसमाप्त्यर्थः । भक्तिविषयोपास्तिसमाप्त्यर्थमितिपदम् ॥ ५ ॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां प्रथमाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥