आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)

तृतीयोऽध्यायः: पञ्चदशः खण्डः

शाण्डिल्यविद्यया समनन्तरग्रन्थस्य सम्बन्धो नास्तीत्याशङ्क्य व्यवहितेन सम्बन्धं दर्शयितुमनुवदति –
अस्येति ।

सम्प्रत्युत्तरग्रन्थस्य तात्पर्यं वक्तुं भूमिकां करोति –
न वीरेति ।

तत्र बृहदारण्यकश्रुतिं प्रमाणयति –
तस्मादिति ।
पुत्रस्य लोक्यत्वादिति यावत् । अनुशासनेन विषयीकृतस्य पुत्रस्य लोकप्राप्तिसाधनत्वात् । अनुशासनं वेदाध्ययनम् ।

पुत्रजन्मोक्त्यनन्तरमेव किमित्येतद्विज्ञानं नोपदिष्टमित्याशङ्क्याऽऽह –
अभ्यर्हितेति ।
गायत्र्युपाधिकब्रह्मोपासनस्य कौक्षेये ज्योतिष्यारोप्य परब्रह्मोपासनमभ्यर्हितं तस्य च मनोमयत्वादिगुणकब्रह्मोपासनमन्तरङ्गम् । तथा च तद्वचनेन वैयग्र्यादनन्तरमेव कोशविज्ञानं नोक्तमिति । निवृत्ते तु व्यासङ्गे तद्दृष्टिरिदानीं यथोक्तफलसिद्ध्यर्थमुच्यत इत्यर्थः । कोशशब्देन हिरण्यादिनिक्षेपाधारा मञ्जूषोच्यते ।

कथं त्रैलोक्यात्मनः कोशत्वं तत्राऽऽह –
कोश इवेति ।

अनेकधर्मसादृश्यं विशदयति –
स चेति ।

तथाऽपि कथमविनाशित्वं तत्राऽऽह –
सहस्रेति ।
त्रैलोक्यात्मनि कोशदृष्टिस्तत्रापि भूमौ बुध्नदृष्टिरित्युक्तम् । कोशस्य च सापेक्षमविनाशित्वं ध्येयत्वेन दर्शितम् ।

सम्प्रति दिक्षु कोशकोणदृष्टिः कर्तव्येत्याह –
दिशो हीति ।

दिवि कोशस्योर्ध्वबिलत्वबुद्धिं दर्शयति –
द्यौरिति ।

यथोक्ते कोशे वसुधानत्वदृष्टिं दर्शयति –
यथोक्तेति ।

तदेव समर्थयते –
तस्मिन्निति ॥१॥

कोशकोणत्वेनोक्तासु दिक्ष्ववान्तरविभागमाह –
तस्येत्यादिना ।

दिशां विशिष्टनामवतीनामनुचिन्तनीयत्वमुक्त्वा तत्सम्बन्धिनं वायुं तद्वत्सममरणधर्माणं चिन्तयेदित्याह –
तासामित्या दिना ।
पुरोवातादीत्यादिशब्दस्तथाविधलौकिकवैदिकप्रयोगसंग्रहार्थः ।

यथोक्तस्य विज्ञानस्य फलवत्त्वमिदानीं दर्शयति –
स य इति ।
यथोक्तगुणमित्यस्य प्रकटीकरणममृतमिति ।

सफलमुपासनमुपदिष्टमुपसंहरति –
यत इति ॥२॥

दीर्घायुष्ट्वं पुत्रस्य कामयमानस्त्रैलोक्यात्मानं कोशाकारं परिकल्प्य तस्य चतस्रो दिशो विशिष्टनामवतीस्तासां स्त्रीत्वं तत्सम्बन्धेन वायुं तद्वत्सममरणधर्माणं चिन्तयेदिति प्रधानोपास्तिरुक्ता । सम्प्रति तदङ्गं जपं दर्शयति –
अरिष्टमित्या दिना ।
अमुना तेन पुत्रेण निमित्तीभूतेन दीर्घायुष्ट्वं निमित्तीकृत्येत्यर्थः । सर्वत्र सर्वेषु प्रपद्य इति क्रियापदमुपायं दर्शयितुं पुनरुपात्तं निमित्तनिवेदनार्थं च पुनः पुनर्मन्त्रेषु पुत्रस्य त्रिर्नाम गृह्णातीति योजना ॥३॥

अरिष्टमित्यादिमन्त्रस्य प्रागेव व्याख्यातत्वात्प्राणमित्यादिमन्त्रमादाय व्याचष्टे –
स यदिति ।
सशब्दो वक्तृविषयः ।

प्राणस्य सर्वात्मत्वे वाक्यशेषानुगुण्यं दर्शयति –
यथेति ।
तत्सार्वात्म्यमतःशब्दार्थः ॥४ - ५- ६॥

कदा पुनरेषां मन्त्राणां जप इत्यपेक्षायां पूर्वोक्तप्रधानविद्यानन्तरमित्याह –
उपरिष्टादिति ।
ध्यात्वोपरिष्टादिति सम्बन्धः यथोक्ते विज्ञाने जपे वाऽऽदरः ॥७॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्य पञ्चदशः खण्डः ॥