आनन्दगिरिटीका (छान्दोग्य)
तृतीयोऽध्यायः: द्वादशः खण्डः
गतेन ग्रन्थेनोत्तरग्रन्थस्य गतार्थत्वं परिहरति –
यत इति ।
सवितृद्वारकब्रह्मविद्यानन्तरं तद्देवताकगायत्रीद्वारेण तद्विद्योपदिश्यत इत्यर्थः ।
ब्रह्मविद्याया विवक्षितत्वे ब्रह्मैवोपदिश्यतां किं गायत्र्युपदेशेनेत्याशङ्क्याऽऽह –
गायत्रीति ।
तथाऽपि च्छन्दोन्तराणि विहाय किमिति गायत्रीद्वारैव ब्रह्मोपदिश्यते तत्राऽऽह –
सत्स्विति ।
ब्रह्मज्ञानद्वारतया तदुपायतयेत्यर्थः ।
प्राधान्ये हेतुमाह –
सोमाहरणादिति ।
सोमस्याऽऽहरणमानयनम् । तत्र साधनत्वं गायत्रीछन्दस्कानामृचां याजकैरिष्यते । तद्युक्तं तस्या यज्ञे प्राधान्यमित्यर्थः । यद्वा देवैः सोमाहरणमिच्छद्भिःछन्दसां गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीनां तादर्थ्येन नियोगे जगतीत्रिष्टुभोर्मध्येमार्गमशक्त्या निवृत्तौ गायत्री सोमं प्राप्य रक्षिणस्तस्य विजित्य तं देवेभ्यः समाहरदित्यैतरेयकब्राह्मणे “सोमो वै राजाऽमुष्मिंल्लक आसीद्” इत्यत्र प्रसिद्धमतस्तत्प्राधान्यमित्यर्थः ।
तत्रैव हेत्वन्तरमाह –
इतरेति ।
उष्णिगनुष्टुप्प्रभृतीनीतराणि च्छन्दांसि तेषां पादशोऽक्षराणि सप्ताष्टादिसंख्याकानि तेषामाहरणमापादनं गायत्र्यक्षरैः पादशः षड्भिः क्रियतेऽधिकसंख्याया न्यूनसंख्यामन्तरेणासंभवात्तस्मादितरेषु च्छन्दःसु गायत्र्या व्याप्तेश्च प्राधान्यमित्यर्थः । अथवा गायत्रीव्यतिरिक्तयोस्त्रिष्टुब्जगतीछन्दसोः सोमाहरणोद्यतयोरशक्तयोर्मार्गमन्ये जगत्या त्यक्तानि त्रीण्यक्षराणि त्रिष्टुभा त्वेकमक्षरम् । ततश्चाष्टाचत्वारिंशदक्षरा जगती पञ्चचत्वारिंशदक्षरा संवृत्ता । चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुप्च त्रिचत्वारिंशदक्षरा संवृत्ता । तत्र गायत्री सोममाहरन्ती त्यक्तानामक्षराणामाहरणेन पूर्णतां तयोरापाद्य ते व्याप्य स्थिता तेन तत्प्राधान्यमित्यर्थः ।
तत्रैव हेत्वन्तरमाह –
सर्वसवनेति ।
सर्वाणि प्रातःसवनं माध्यन्दिनं सवनं तृतीयसवनमित्येतानि तेषु गायत्र्या व्यापकत्वं मिश्रणं गायत्रं प्रातःसवनं त्रैष्टुभं माध्यन्दिनं जागतं तृतीयसवनमिति स्थितेऽपि त्रिष्टुब्जगत्योर्गायत्रीव्याप्तेरुक्तत्वात्तस्याश्च पादाभ्यां मुखेन च सोमाहरणद्वारेण सवनत्रयसम्बन्धादतश्च तस्या अस्ति यज्ञे प्राधान्यमित्यर्थः ।
कर्मणि तत्प्राधान्येऽपि कुतो ब्रह्मविद्यायां तत्प्राधान्यमित्याशङ्क्याऽऽह –
गायत्रीति ।
ब्रह्मविद्यायां तत्प्राधान्यमिति शेषः ।
गायत्रीमेवाऽऽलम्बनत्वेन प्रतिपद्यते ब्रह्मेत्यत्र लोकप्रसिद्धिमनुकूलयति –
तस्यामिति ।
गायत्र्या ब्रह्मज्ञानद्वारत्वेनोपादानमुक्तहेतुभ्यः सिद्धमित्युपसंहरति –
अत इति ।
तथा “चेतोर्पणनिगदात्”(ब्र.सू. १ । १ । २५) इति न्यायेन गायत्र्युपाधिकं ब्रह्मोपास्यमिति प्रतिजानीते –
गायत्रीति ।
निपातमादाय व्याचष्टे –
वा इति ।
अवधारणरूपमेवार्थं स्फुटयन्निदमित्यादि व्याकरोति –
इदमिति ।
तदिदं सर्वं गयत्र्येवेति योजना ।
गायत्र्याः सर्वात्मकत्वाद्ब्रह्म दृष्ट्योपास्तिर्युक्तेत्युक्तं तत्रानुपपत्तिमाशङ्क्यानन्तरवाक्येनो(णो)त्तरमाह –
तस्या इति ।
कथं वाचो गायत्रीत्वमित्याशङ्क्य तस्याः सर्वभूतसम्बन्धं दर्शयति –
वागिति ।
कुतो गायत्रीत्वं तत्राऽऽह –
यस्मादिति ।
भवत्वेवं वाचः स्वरूपं गायत्र्यास्तु किमायातं तदाह –
यद्वागिति ।
गायत्रीनामनिर्वचनादपि वाच्युक्तं रूपं गायत्र्यामेव द्रष्टव्यमित्याह –
गानादिति ॥१॥
अस्ति हि वाचः सर्वभूतात्मकत्वं तद्वाचकत्वाद्वाच्यस्य च वाचकातिरेकेणानिरूपणात्तथा च वाग्भूता गायत्री सर्वभूतात्मिकेत्युक्तमिदानीं तस्या विधानान्तरमाह –
या वै सेति ।
एवंलक्षणत्वं व्याचष्टे –
सर्वेति ।
गायत्रीमनूद्य पृथिवीत्वं तस्य विहितं प्रश्नपूर्वकमुपपादयति –
कथं पुनरपि ।
गायत्र्याः सर्वभूतसम्बन्धस्योक्तत्वात्पृथिव्यास्तत्सम्बन्धं चोद्यपूर्वकं व्युत्पासयति –
कथमिति ।
सर्वस्य पृथिव्यां प्रतिष्ठितत्वं साधयति –
एतामेवेति ।
तथाऽपि कथं पृथिव्या गायत्रीत्वं तदाह –
यथेति ॥२॥
सम्प्रति गायत्र्याः शरीररूपत्वं निरूपयति –
या वा इति ।
गायत्र्यात्मिकां पृथिवीमनूद्य तस्या गायत्रीशरीरयोरभेदे हेतुमाह –
पार्थिवत्वादिति ।
इदानीं गायत्रीशरीरयोरेकत्वं प्रश्नपूर्वकं कथयति –
कथमित्यादिना ।
प्राणानां शरीरे प्रतिष्ठितत्वं प्रकटयति –
एतदेवेति ॥३॥
अथ गायत्र्या हृदयत्वमावेदयति –
यद्वै तदिति ।
गायत्र्याश्चैकत्वं प्रश्नपूर्वकं विवृणोति –
एतदित्यादिना ।
हृदये प्राणानां प्रतिष्ठितत्वं प्रकटयति –
एतदेवेति ।
प्राणानां भूतशब्दवाच्यत्वे तत्सम्बन्धे सति भूतसम्बन्धाद्गायत्र्याः शरीरादिभावः सम्भवति तेषां भूतशब्दवाच्यत्वे तु किं मानमित्याशङ्क्याऽऽह –
प्राणो हेति ।
अहिंसावाक्येऽपि प्राणपरं मारणं प्रतिषिध्यते तथाच भूतशब्दः (तत्र) प्रतीतिगोचरो भवत्येवेत्याह –
भूतेति ॥४॥
आध्यानशेषत्वेन गायत्र्याश्चतुष्पात्त्वं दर्शयति –
सैषेति ।
लक्षयित्वा तस्याः षड्विधत्वमनूद्य साधयति –
षड्विधेति ।
गायत्रीहृदययोः सर्वभूतसम्बन्धसिद्ध्यर्थमुपदिष्टयोर्वाक्प्राणयोर्गायत्रीप्रभेदत्वेन कथं व्याख्यानमित्याशङ्क्याऽऽह –
वाक्प्राणयोरिति ।
विधिपक्षे वाक्यशेषयोगात्तयोरपि गायत्रीभेदत्वमित्यर्थः । तदेतस्मिन्नर्थे वाग्भूतपृथिवीशरीरहृदयप्राणभेदात्षड्विधां गायत्रीमनुचिन्त्याजहल्लक्षणया तदवच्छिन्नब्रह्मत्वं तदनुचिन्तयेदिति तच्छेषत्वेनैव पूर्वोक्ते स्थिते सतीत्यर्थः । समस्तस्य पादविभागविशिष्टस्येति यावत् ॥५॥
विस्तारमेव विवृणोति –
यावानिति ।
“वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्”(छा. उ. ६ । १ । ४) इति वाक्यशेषमाश्रित्य विशिनष्टि –
वाचारम्भणमात्रादिति ।
परमार्थसत्यत्वे हेतुमाह –
अविकार इति ।
तावानस्येत्यादि स्पष्टयति –
तस्येति ।
आदिपदेन वायुराकाशश्चेत्युभयमुक्तम् ।
ततो ज्यायानित्यादि स्फुटयति –
त्रिपादिति ।
समस्तस्य प्रपञ्चात्मकस्येत्यर्थः । श्रुतावितिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ॥६॥
यद्ब्रह्म गायत्र्यवच्छिन्नमुपास्यमुक्तं हृदयाकाशे तद्ध्येयमिति वक्तुं क्रमेण हृदयाकाशमवतारयति –
यद्वै तदित्यादिना ॥७॥
एकस्याऽऽकाशस्य कथं त्रैविध्यमुक्तमिति शङ्कते –
कथमिति ।
औपाधिकत्रैविध्यमविरुद्धमिति परिहरति –
उच्यत इति ।
बाह्येन्द्रियविषयत्वं तद्विषयशब्दाद्याश्रयत्वं स्वप्नस्थानभूते नभसीति सम्बन्धः । “न कञ्चन”(बृ.उ. ४ । ३ । १९) इत्यादिना निषेधद्वयेन पूर्वप्रकारमवस्थाद्वयं निषिध्यते ।
निषेधफलमाह –
अत इति ।
सर्वदुःखं स्थूलं वासनामयं च तन्निवृत्त्या निरूप्यमाणं हृदयाकाशमित्यर्थः ।
औपाधिकत्रैविध्यमुपसंहरति –
अत इति ।
तथाऽपि किमित्यनेन क्रमेणाऽऽकाशस्य सङ्कोचो हृदये क्रियते तत्राऽऽह –
बहिर्धेति ।
स्थानस्तुतिमुदाहरणेन स्फुटयति –
यथेति ।
अत्र कुरुक्षेत्रमर्धतोऽर्धस्थानीयं पृथूदकमपि तथेति द्विदलयुगलमिव तदुभयं लोकत्रयापेक्षया विशिष्टतरमित्यर्थः ।
हृदयाकाशे चेतः समाधीयते चेत्ततश्चात्र परिच्छिन्नं ब्रह्म प्राप्तमित्याशङ्क्याऽऽह –
तदेतदिति ।
पूर्णत्वेन जन्मनाशशून्यत्वं सिध्यतीत्याह –
अप्रवर्तीति ।
प्रधानफलत्वं व्यावर्तयति –
गुणफलमिति ।
दृष्टफलवते स्वर्गाप्तिरिति दृष्टमित्युक्तम् ।
ज्ञानमेव विशिनष्टि –
इहैवेति ।
वर्तमानो देहः सप्तम्यर्थः । यो विद्वानेवं स तथोक्तं फलं लभत इति सम्बन्धः ॥९॥
इति श्रीमदानन्दगिरिटीकायां तृतीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥