भाष्यरत्नप्रभाव्याख्या

ऐहिकाधिकरणम्

ऐहिकमपि संन्यासादिबाल्यान्तं साधनजातमुक्त्वा तत्साध्यविद्याजन्म विचार्यत इति संगतिं वदन् साधनस्य द्विधा फलसंभवात्संशयमाह -
सर्वेत्यादिना ।

कारीरीष्टिवदैहिकफलत्वनियमः श्रवणादीनामिति पूर्वपक्षमाह -
किन्तावदिति ।

नन्वामुष्मिकफलकयज्ञादिसाध्यविद्यायाः कथमैहिकत्वनियम इत्यत आह -
यज्ञादीन्यपीति ।
शुद्धिद्वारा यज्ञादिभिः श्रवणादिषु साक्षाद्विद्याहेतुषु घटितेषु विद्याविलम्बो न युक्तः । दृश्यते च विलम्बः अतः श्रवणादेर्विद्याहेतुत्वमसिद्धमिति पूर्वपक्षे फलम् ।

प्रतिबन्धकवशाद्विलम्बेऽपि हेतुत्वसिद्धिरिति सिद्धान्ते फलं मत्वा चित्रादिवदनियतफलं श्रवणादिकमिति सिद्धान्तयति -
एवमिति ।

ननु प्रारब्धकर्मविशेषेण श्रवणादिफलप्रतिबन्धः किमिति क्रियते श्रवणादिनैव कर्मविपाकप्रतिबन्धः किं न स्यादित्यत आह -
उपस्थितविपाकत्वं चेति ।
देशादिमहिम्ना कर्माणि विपच्यन्त इत्यर्थः ।

तेन श्रवणादिकमेव किमिति न विपच्यन्ते, तत्राह -
यानि चेति ।
विपाचकत्वं पलौन्मुख्यहेतुत्वम् ।

ननु तर्हि श्रवणादिविपाचकदेशादिकं कीदृशमित्यत आह -
शास्त्रमपीति ।
फलबलाद्देशादिज्ञानमिति भावः ।

तथापि कर्मणैव श्रवणादिप्रतिबन्धो न वैपरीत्यमित्यत्र को हेतुस्तमाह -
साधनेति ।
प्रतिबन्धकत्वशक्तिरपि फलबलाज्ज्ञातव्येति भावः ।

प्रतिबन्धकसद्भावे श्रौतं स्मार्तं च लिङ्गमाह -
तथा चेत्यादिना ।
शृण्वन्तोऽपि न विद्युरित्युक्तेः प्रतिबन्धसिद्धिः । आत्मनो यथावद्वक्ताप्याश्चर्यः अद्भुतवत्कश्चिदेव भवति । तिष्ठतु लब्धा साक्षात्कारवान्, परोक्षतो ज्ञाताप्याश्चर्यः । कुशलेनाचार्येणानुशिष्टोऽपीत्यर्थः ॥५१॥